Chạy thận ở tuổi 21: Cái giá đắt cho thói quen xấu kéo dài

M. (21 tuổi), sinh viên năm cuối một trường đại học tại Hà Nội, từng coi những viên thuốc giảm đau và lon nước tăng lực là “phao cứu sinh” mỗi mùa thi. Áp lực học tập kéo dài khiến nam sinh thường xuyên thức khuya ôn bài, dùng thuốc để chống lại các cơn đau đầu, mệt mỏi mà không lường hết rủi ro.

Thói quen tưởng chừng vô hại ấy đã âm thầm bào mòn chức năng thận suốt nhiều năm. Chỉ đến sau một kỳ thi căng thẳng, khi M. bắt đầu nôn ói liên tục, chân phù và kiệt sức, bệnh mới bộc lộ rõ. Khi nhập viện, các bác sĩ xác định chức năng thận của nam sinh chỉ còn dưới 20%, đã bước vào giai đoạn suy thận mạn.

Những cơn đau kéo dài, âm ỉ nhưng dai dẳng, thường là khởi đầu cho một vòng xoáy lạm dụng thuốc giảm đau. Khi việc đi lại, sinh hoạt bị hạn chế, không ít người chọn cách tự mua thuốc uống để “cầm cự”, thay vì thăm khám và điều trị bài bản.

Không ít bệnh nhân suy thận vì thói quen lạm dụng thuốc giảm đau. Ảnh: Khương Nguyễn.

Suy thận vì thuốc giảm đau

Ông L.X.T. (44 tuổi, trú tại Vĩnh Bảo, Hải Phòng) có tiền sử tăng huyết áp và đau cột sống nhiều năm. Khoảng hai năm gần đây, các cơn đau vùng cột sống cổ trở nên thường xuyên hơn, khiến sinh hoạt bị ảnh hưởng rõ rệt. Thay vì được chẩn đoán cụ thể, bệnh nhân tự điều trị tại nhiều nơi, sử dụng nhiều loại thuốc giảm đau không rõ tên, không rõ liều lượng.

Chỉ đến khi xuất hiện các triệu chứng toàn thân như đau đầu âm ỉ, chóng mặt, buồn nôn, nôn khan, vã mồ hôi và run tay chân, người bệnh mới đến Bệnh viện Hữu nghị Việt Tiệp (Hải Phòng). Tại đây, các bác sĩ xác định bệnh nhân bị suy tuyến thượng thận cấp do thuốc, kèm theo loét dạ dày - tá tràng, buộc phải nhập viện điều trị.

Thuốc giảm đau được chia làm 2 loại. Ảnh: Shutterstock.

Thuốc giảm đau thường được chia thành hai nhóm chính, theo Hiệp hội Dược phẩm Vương quốc Anh.

Nhóm thứ nhất là các thuốc giảm đau, chống viêm tác động lên hệ ngoại vi như aspirin, ibuprofen, paracetamol. Nhóm này thường dùng cho các cơn đau nhẹ đến vừa như đau đầu, đau răng, đau cơ, đau khớp. Thuốc giúp giảm viêm, hạ sốt và giảm đau, không gây nghiện nếu dùng đúng cách.

Nhóm thứ hai là các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương như morphin, tramadol. Đây là những thuốc giảm đau mạnh, có thể gây lệ thuộc nếu dùng kéo dài, nên chỉ được sử dụng theo đơn và dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ.

Bệnh nhân lạm dụng thuốc giảm đau thường mắc các bệnh lý mạn tính, khiến tình trạng đau nhức kéo dài. Ảnh: Khương Nguyễn.

Theo ThS.BS Bùi Thị Duyên, Phó chủ nhiệm Khoa Dinh dưỡng - Tiết chế, Bệnh viện Quân y 175 (TP.HCM), các cơ sở y tế hiện nay gặp không ít trường hợp lạm dụng thuốc giảm đau, dẫn đến nhiều hệ lụy đáng tiếc.

Nhóm bệnh nhân thường gặp là người mắc bệnh mạn tính, đặc biệt là các bệnh lý xương khớp, viêm khớp hoặc tình trạng đau nhức kéo dài, phải dùng thuốc trong thời gian dài để duy trì sinh hoạt hàng ngày.

Việc thiếu tiếp cận thông tin y tế chính thống cũng khiến nhiều người lựa chọn thuốc giảm đau như một giải pháp thay thế cho việc đi khám bác sĩ. Thực trạng này phổ biến ở người lớn tuổi, đặc biệt tại khu vực nông thôn, nơi thông tin y tế còn hạn chế. Các quảng cáo xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội càng củng cố niềm tin rằng những sản phẩm này an toàn và hiệu quả.

Vì sao thuốc giảm đau gây hại thận?

Cơ quan Quản lý thuốc và sản phẩm y tế Anh (MHRA) lý giải thuốc giảm đau có thể gây tổn thương thận do làm gián đoạn cơ chế tự bảo vệ của thận.

Bình thường, thận cần một lượng máu ổn định để lọc chất thải. Khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu nước, suy tim hoặc huyết áp thấp, thận sẽ tăng sản xuất prostaglandin - một chất giúp giãn mạch, duy trì dòng máu nuôi thận. Các loại thuốc chống đau lại ức chế quá trình tạo prostaglandin, khiến các mạch máu trong thận co lại, lượng máu đến thận giảm, từ đó làm suy giảm khả năng lọc.

Nếu tình trạng này kéo dài, thận có thể bị tổn thương cấp, thậm chí tiến triển thành suy thận, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người đã có bệnh thận từ trước. Ngoài tác động lên mạch máu, NSAIDs còn có thể gây độc trực tiếp lên mô thận, làm viêm hoặc hoại tử các ống thận - những cấu trúc đảm nhiệm việc tái hấp thu nước và dưỡng chất.

Bác sĩ Lê Thị Đan Thùy, Trưởng khoa Nội thận, Lọc máu, Bệnh viện Bình Dân TP.HCM, nhấn mạnh nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen, naproxen, diclofenac được xem là “thủ phạm” hàng đầu gây tổn thương thận, đặc biệt khi dùng liều cao hoặc kéo dài.

Các loại thuốc chống đau lại ức chế quá trình tạo prostaglandin, khiến các mạch máu trong thận co lại, suy giảm chức năng lọc. Ảnh: Shutterstock.

Các thuốc giảm đau phối hợp nhiều hoạt chất, chẳng hạn chứa paracetamol, codeine, caffeine, nếu sử dụng hàng ngày trong nhiều năm cũng làm tăng đáng kể nguy cơ suy thận. Paracetamol tuy được đánh giá là an toàn hơn, nhưng dùng quá liều hoặc uống kèm rượu bia vẫn có thể gây suy thận cấp.

Nghiên cứu quy mô lớn do Đại học Stanford (Mỹ) phối hợp với hệ thống y tế cựu chiến binh Mỹ thực hiện, phân tích dữ liệu của 764.228 người trưởng thành, cũng chỉ ra việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) có liên quan rõ rệt đến nguy cơ tổn thương thận.

Trong số này, gần 66% không dùng NSAIDs, khoảng 18% dùng mức thấp - trung bình, và 16% dùng liều cao (hơn 7 liều chuẩn mỗi tháng). Trong thời gian theo dõi, các nhà nghiên cứu ghi nhận 2.356 ca tổn thương thận cấp và 1.634 ca bệnh thận mạn.

So với nhóm không dùng thuốc, những người sử dụng NSAIDs liều cao có nguy cơ tổn thương thận cấp và suy thận mạn cao hơn khoảng 20%. Tính theo quy mô dân số, mỗi năm, cứ 100.000 người dùng NSAIDs liều cao sẽ phát sinh thêm khoảng 18 ca tổn thương thận cấp và 30 ca bệnh thận mạn.

Làm thế nào để bảo vệ thận?

TS.BS Trần Thị Hải Ninh, Trưởng khoa Nội, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, khuyến cáo người dân không tự ý mua và sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng thuốc, đặc biệt là thuốc giảm đau, chỉ nên kéo dài trong thời gian ngắn, không quá 5 ngày, và tuân thủ đúng liều lượng được khuyến cáo.

Những người có bệnh nền như tiểu đường, tăng huyết áp, gout hoặc béo phì cần đặc biệt thận trọng vì nguy cơ tổn thương thận cao hơn. Trường hợp đang sử dụng các thuốc khác như thuốc lợi tiểu, thuốc điều trị huyết áp hoặc kháng sinh mạnh, người bệnh tuyệt đối không tự ý phối hợp thêm thuốc giảm đau mà không tham vấn bác sĩ.

Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như phù, tiểu ít, mệt mỏi kéo dài hoặc huyết áp tăng, người dân nên đi khám sớm để được kiểm tra và đánh giá chức năng thận.

Song song đó, các chuyên gia khuyến nghị người dân tuân thủ 8 nguyên tắc “vàng” bảo vệ thận do Hội Thận học Quốc tế đưa ra, gồm:

• Tập thể dục đều đặn hàng ngày.
• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì.
• Giảm lượng muối ăn (dưới 5-6 g/ngày).
• Ăn lượng đạm vừa phải, cân đối giữa đạm động và thực vật.
• Uống đủ 1,5-2 lít nước mỗi ngày.
• Không hút thuốc lá.
• Không tự ý dùng lâu dài thuốc giảm đau, thuốc đông y, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc.
• Khám sức khỏe định kỳ, tầm soát tiểu đường và tăng huyết áp.