'Show diễn quân sự' của Tổng thống Trump

Ngày 1/4, Tổng thống Trump có bài phát biểu chính thức đầu tiên tại Nhà Trắng về cuộc chiến tại Iran. Ông không đưa ra thông tin mới hay chiến lược cụ thể. Thay vào đó, giữa những tính từ bóng bẩy đúng phong cách Trump, ông có một đoạn diễn giải về lịch sử.

“Điều quan trọng là chúng ta phải nhìn nhận cuộc xung đột này một cách đúng đắn xét về tổng thể. Sự tham gia của Mỹ vào Thế chiến I kéo dài một năm, 7 tháng, 5 ngày. Thế chiến II kéo dài 3 năm, 8 tháng, 25 ngày. Những lần tham chiến tại một số quốc gia cũng đều tính bằng năm, như tại Iraq, chiến sự kéo dài 8 năm, 8 tháng, 28 ngày”, ông Trump phân tích.

Thông điệp của ông Trump rất rõ: 32 ngày chiến sự tại Iran tính tại thời điểm bài phát biểu được thực hiện vẫn là một khoảng thời gian rất ngắn. Điều ông Trump ngầm nhấn mạnh là: Chiến tranh là sự kiện tuyến tính, phải có bắt đầu, diễn biến và kết thúc.

Tuy nhiên, thực tế diễn biến trái ngược. Những tháng qua, ông Trump thực hiện những cuộc phiêu lưu quân sự thay vì ngoại giao. Điều này có thể thấy từ chiến dịch bắt giữ Tổng thống Venezuela, ý định chiếm Greenland đến cuộc chiến tại Iran.

Chiến sự Iran biến thành nội dung “giải trí”?

Theo New York Times, thông tin về các sự kiện này tuân theo logic phục vụ "nội dung số", thay vì tiến hành xung đột theo cách truyền thống. Các sự kiện này không kết thúc, nhưng thông tin lùi dần xuống dưới xét về độ “nóng”, rồi được thay thế bằng những vụ việc mới lớn hơn, “nóng” hơn.

Đội ngũ truyền thông mạng xã hội của Nhà Trắng thậm chí còn đăng tải các video trên X, lồng ghép cảnh không kích với các đoạn phim điện ảnh, trò chơi điện tử.

Joe Kent, Giám đốc Trung tâm Chống khủng bố Quốc gia Mỹ, đã từ chức để phản đối cuộc chiến tại Iran. Trong thư từ chức, ông Kent nhắc nhở ông Trump: “Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông hiểu rõ hơn bất kỳ Tổng thống hiện đại nào về cách áp dụng sức mạnh quân sự một cách quyết đoán, mà không kéo chúng ta vào những cuộc chiến không hồi kết”.

Binh sĩ Mỹ được triển khai làm nhiệm vụ tham chiến. Ảnh: New York Times.

Những “cuộc chiến bất tận” từng là trạng thái chủ đạo của chính sách đối ngoại Mỹ sau bóng đen của sự kiện 11/9. Người Mỹ không thích các cuộc chiến kéo dài, nhưng đã nhiều năm họ không còn phản đối chiến tranh mạnh mẽ nữa.

Một phần vì các cuộc chiến được tiến hành dưới nhiều lớp bảo mật, một phần bởi lực lượng quân đội chuyên nghiệp chiếm tỷ lệ nhỏ trong dân số. Thêm nữa, công nghệ ngày càng phát triển khiến chiến sự không còn gây tác động cá nhân lớn đến người dân như trước.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump từng tuyên bố “những quốc gia vĩ đại không tham gia những cuộc chiến không hồi kết”. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump chủ yếu đóng vai người tiếp quản các chiến dịch quân sự đã được tiến hành từ trước. Ở nhiệm kỳ thứ hai, mọi thứ thay đổi.

Ông Michael O’Hanlon, Giám đốc nghiên cứu chính sách đối ngoại tại Viện Brookings, nhận xét: “Ông Trump ở nhiệm kỳ hai hoàn toàn khác so với nhiệm kỳ đầu”.

Chiến sự Iran là sản phẩm của “truyền thống Mỹ”

Bài phát biểu ngày 1/4 của ông Trump không cho thấy dấu hiệu ông sẽ sớm thay đổi hướng đi trong chiến sự Iran. Cách ông Trump tiến hành cuộc chiến vừa có tính phá vỡ truyền thống, vừa là hệ quả của truyền thống.

“Quốc gia này yêu chuộng hòa bình, nhưng sẽ trở nên dữ dội khi bị chọc giận”, Tổng thống George W. Bush từng phát biểu ở thời điểm 3 ngày sau vụ khủng bố 11/9.

Dù vậy, theo New York Times, lịch sử Mỹ cho thấy điều khác: Mỹ luôn tham gia xung đột quân sự trong suốt thế kỷ 19 và 20. Mỹ vẫn tiếp tục truyền thống này trong 1/4 thế kỷ 21.

Binh sĩ Mỹ có lịch sử tham chiến nhiều lần tại Trung Đông. Ảnh: New York Times.

Dư luận Mỹ trước vấn đề chiến tranh thường ít sự kiên định và dễ bị tác động. Nhà khoa học chính trị Adam J. Berinsky, giảng viên tại Viện Công nghệ Massachusetts, đã khảo sát dữ liệu phản ánh chính trường Mỹ trong 70 năm.

Ông nhận thấy thái độ của người Mỹ đối với chiến tranh thường chịu ảnh hưởng bởi nhịp điệu chính trị trong nước. Người Mỹ theo sát tranh cãi giữa các chính trị gia, hơn là diễn biến thực tế trên chiến trường.

Điều này dễ hiểu. Chiến tranh phức tạp và thường diễn ra ở xa nước Mỹ. Những tổn thất mà chiến tranh đòi hỏi có thể được các chính trị gia diễn giải theo nhiều cách. Chính sự thất thường và dễ tác động của dư luận đã tạo động lực để các Tổng thống định hình thông tin.

Trước đây, các Tổng thống Mỹ thường có xu hướng che giấu chi phí chiến tranh để tránh phản ứng từ cử tri. Kể từ Thế chiến II, Mỹ chưa từng chính thức tuyên bố chiến tranh thông qua sự phê chuẩn của Quốc hội. Thay vì công khai thu "thuế chiến tranh" từ cử tri, Mỹ chọn cách vay tiền hoặc in thêm tiền để tài trợ chiến tranh, điều này khiến cử tri khó đánh giá thiệt hại kinh tế từ chiến sự.

Sự trỗi dậy của máy bay không người lái (UAV) càng làm thay đổi chiến sự. UAV có thể gây chết chóc cho đối phương mà không phải chịu rủi ro về nhân mạng.

Một quốc gia không phải chịu nhiều tổn thất về người trong chiến sự sẽ không còn mặn mà với việc phản đối chiến tranh.

Vì vậy, nội dung thông tin về chiến sự Iran thời gian qua xuất hiện dồi dào trên các trang tin chính thống của Mỹ.

Chiến tranh truyền thống dần được thay bằng các cuộc giao tranh chiến thuật do trí tuệ nhân tạo hỗ trợ. Dần dần, ngay cả những người theo sát tình hình chiến sự cũng sẽ có sự xa rời nhất định đối với diễn biến thực tế trên chiến trường.

Hiện nay, sự cân nhắc của con người thậm chí có thể bị xem là trở ngại chiến thuật trong cách trí tuệ nhân tạo vận hành để ra các quyết định trong chiến tranh. Điều này tạo ra khả năng: Sự tham gia của con người vào chiến tranh dần nông hơn, con người chỉ còn tương tác vào quá trình cung cấp thông tin, rồi theo dõi trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu.

Các video được Nhà Trắng đăng trên mạng xã hội phô diễn sức mạnh quân sự của Mỹ. Người dân xem các video này mà không chịu những tác động tâm lý mạnh theo hướng tiêu cực, đơn giản bởi họ chỉ cần nhấp chuột, lướt màn hình và “thưởng thức nội dung”. Không có mất mát nào quá lớn, quá đắng cay xuất hiện để làm gợn tâm trí người xem.

Khi sự liên quan giữa người dân và chiến sự không lớn, chính phủ có thể thoải mái kể bất kỳ câu chuyện nào họ muốn. Cuộc chiến không còn là sự hy sinh của người dân, giờ nó trở thành một loại "tương tác số", tách rời khỏi thực tế chiến trường.

Thực tế, cuộc chiến nào cũng có đổ máu, thương vong, mất mát và những hệ lụy kéo dài không đong đếm nổi, nhưng cách loài người tiến hành chiến tranh và quan sát chiến sự đang có sự thay đổi.

Theo dõi chiến sự Iran, câu hỏi lớn nhất đặt ra hiện nay là: Chiến lược dùng không kích, tên lửa, UAV và trí tuệ nhân tạo liệu có tạo ra hòa bình bền vững hơn không? Những hiện đại và đổi thay đang xuất hiện trong chiến tranh rồi có giúp nhân loại bình yên hơn về lâu dài không?