Kỷ niệm Ngày truyền thống ngành Xuất bản Việt Nam 10/10 là dịp nhìn nhận đầy đủ hơn một ngành đang góp phần quyết định chất lượng đời sống tinh thần và tầm vóc trí tuệ đất nước.
Những trang sách nối dài đời sống dân tộc
Có những cuốn sách ra đời khi người đọc hôm nay chưa hiện diện, nhưng vẫn giúp chúng ta hiểu mình là ai. Có những trang viết giữ lại tiếng nói của một thời đã xa, một phong tục đang phai nhạt, một cách nghĩ tưởng chừng bị vùi lấp. Nhờ sách, người đã khuất còn có thể đối thoại với người đang sống; kinh nghiệm của một đời người trở thành vốn liếng của nhiều thế hệ. Khoảng cách thời gian được nối lại bằng sự tiếp nhận, suy ngẫm và sáng tạo.
 |
| Từ niềm vui trên từng trang sách, tình yêu tri thức và khát vọng khám phá được nuôi dưỡng trong những thế hệ tương lai. |
Từ sử sách, địa chí, thi ca đến những công trình khảo cứu, các thế hệ người Việt đã gửi vào trang viết dấu tích dựng nước, giữ nước và tâm hồn dân tộc. Xuất bản tiếp nối công việc ấy bằng việc sưu tầm, thẩm định, phiên dịch, chú giải, biên tập và phổ biến. Một văn bản cổ chỉ thực sự bước vào đời sống đương đại khi người hôm nay có thể đọc, hiểu và tìm thấy trong đó điều có ý nghĩa với mình. Gìn giữ di sản vì thế đòi hỏi cả lòng trân trọng lẫn lao động khoa học nghiêm cẩn.
Ngày 10/10/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 122/SL thành lập Nhà in Quốc gia, dấu mốc gắn với Ngày truyền thống ngành Xuất bản, In và Phát hành sách Việt Nam. Bảy mươi tư năm nhìn lại, sự lựa chọn đặt nền móng cho hoạt động xuất bản ngay giữa kháng chiến cho thấy tầm nhìn về sức mạnh của tri thức, của tư tưởng và khả năng tập hợp con người bằng những giá trị chung.
Trong chiến tranh, sách góp phần nuôi dưỡng lý tưởng và ý chí độc lập. Khi đất nước xây dựng, đổi mới và hội nhập, sách mở rộng chân trời hiểu biết, đưa thành tựu khoa học, kinh nghiệm quản trị, tinh hoa nghệ thuật nhân loại đến với bạn đọc Việt Nam. Một cuốn sách khoa học có thể khởi đầu lựa chọn nghề nghiệp, một tác phẩm văn chương có thể giúp người đọc hiểu sâu hơn nỗi đau của người khác. Những chuyển động ấy âm thầm, nhưng tích tụ thành phẩm chất xã hội.
Vai trò của xuất bản càng đáng được nhìn nhận khi thông tin xuất hiện dày đặc. Tiếp xúc nhiều dữ liệu chưa đồng nghĩa với hiểu biết sâu. Sách có chất lượng giúp người đọc theo đuổi một lập luận, kiểm tra một nhận định, đặt sự kiện vào bối cảnh và hình thành chính kiến. Giá trị của nhà xuất bản nằm trong năng lực lựa chọn và bảo chứng chất lượng ấy. Mỗi bản thảo được làm đến nơi đến chốn là một đóng góp cho sự tin cậy của môi trường tri thức.
Nâng cao dân trí vì vậy cần được hiểu rộng hơn việc tăng số bản sách đến tay người dân. Đó là mở rộng năng lực tự học, suy xét và vận dụng hiểu biết vào cuộc sống. Một nền xuất bản mạnh phải giúp người lao động tiếp cận kiến thức nghề nghiệp, giúp trẻ em hình thành lòng ham hiểu biết, giúp công dân có thêm cơ sở để tham gia các vấn đề chung. Khi tri thức trở thành năng lực của số đông, đất nước có nền tảng vững chắc hơn để phát triển.
Những sức ép phía sau một cuốn sách
Sứ mệnh lớn không làm những khó khăn của nghề xuất bản nhỏ đi. Tại hội nghị triển khai nhiệm vụ năm 2025, cơ quan quản lý đã chỉ ra sức ép chi phí, sức mua, tình trạng thiếu sách học thuật, khoa học, hạn chế về nhân lực và chuyển đổi số chưa đi vào chiều sâu. In lậu, xâm phạm bản quyền trên mạng tiếp tục được nhận diện là vấn nạn. Những đánh giá ấy gợi ra các điểm nghẽn có tính cơ cấu, đòi hỏi giải pháp dài hạn.
Một công trình nghiên cứu có thể cần nhiều năm chuẩn bị, trong khi lượng độc giả ban đầu rất hạn chế. Chi phí bản quyền, dịch thuật, biên tập, thiết kế, in và phát hành phải được chi trả trước khi sách đem lại doanh thu. Nếu mọi quyết định đều chịu áp lực thu hồi vốn tức thì, những cuốn sách cần cho đời sống học thuật và ký ức dân tộc rất dễ phải nhường chỗ cho sản phẩm dễ bán. Thị trường cần sự năng động, nhưng xã hội cũng cần những giá trị vượt ra ngoài vòng quay lợi nhuận ngắn hạn.
Sách còn phải cạnh tranh để dành thời gian và sự chú ý. Khi các dòng nội dung ngắn liên tục mời gọi, việc đọc một tác phẩm đòi hỏi tập trung trở thành lựa chọn cần được nuôi dưỡng. Tuy nhiên, quy mọi khó khăn cho việc người trẻ ít đọc sẽ khiến ngành bỏ lỡ trách nhiệm đổi mới của mình. Cần tìm hiểu họ quan tâm điều gì, gặp trở ngại nào khi tiếp cận sách, mong muốn trải nghiệm ra sao. Khoảng cách với độc giả phải được giải quyết bằng hiểu biết về độc giả.
Trong môi trường số, xâm phạm bản quyền có thể làm mất đi nguồn thu nuôi dưỡng sáng tạo. Một bản sách bị sao chép trái phép, một nội dung bị khai thác không thỏa thuận đều có thể đẩy rủi ro về phía người làm nghề chân chính. Nếu công sức tác giả, dịch giả, biên tập viên không được tôn trọng và trả công xứng đáng, nguồn bản thảo tốt sẽ suy yếu. Bảo vệ bản quyền vì thế cũng là bảo vệ điều kiện để những cuốn sách tiếp theo được ra đời.
Phía trước còn là sức ép từ nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, khả năng giả mạo tác giả, ngụy tạo dẫn chứng và tái chế tri thức với tốc độ lớn. Khi văn bản có thể được sản xuất rất nhanh, sự cẩu thả cũng có thể được nhân lên rất nhanh. Danh tiếng của một nhà xuất bản sẽ bị thử thách bởi khả năng phân biệt điều đáng tin với điều chỉ có vẻ đáng tin. Trong hoàn cảnh ấy, bản lĩnh nghề nghiệp và chuẩn mực biên tập càng trở thành tài sản cốt lõi.
Một thách thức khác là khoảng cách tiếp cận tri thức. Người ở vùng khó khăn, người khuyết tật, người có thu nhập thấp có thể gặp những rào cản khác nhau trước cùng một cuốn sách. Chuyển lên môi trường số chưa tự động xóa được khoảng cách về thiết bị, kỹ năng và khả năng chi trả. Sự phát triển của ngành cần được đánh giá bằng cả những cộng đồng mà sách đã đến được và những cộng đồng vẫn đang bị bỏ lại phía sau.
Đổi mới từ cách nghĩ về nghề xuất bản
Xuất bản cần được nhìn như một năng lực tổ chức, phát triển và phân phối tri thức. Cách nhìn này đặt trọng tâm vào chất lượng nội dung, quyền sở hữu trí tuệ, quan hệ với độc giả và khả năng phục vụ xã hội. Việc Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản ngày 24/8/2026 cho thấy định hướng coi xuất bản đồng thời là lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, ngành kinh tế, công nghệ và hạ tầng tri thức quốc gia.
Từ định hướng ấy, thay đổi cần bắt đầu trong từng đơn vị. Nhà xuất bản phải chủ động tìm kiếm tác giả, đặt hàng công trình, phát hiện nhu cầu tri thức còn thiếu và xây dựng danh mục có bản sắc. Cần coi tác giả, dịch giả, chuyên gia thẩm định là những người đồng hành lâu dài. Muốn có sách tốt, phải chấp nhận đầu tư cho quá trình hình thành sách, từ nghiên cứu, sáng tác đến phản biện, thay vì chỉ chờ một bản thảo hoàn chỉnh xuất hiện.
Đổi mới công nghệ phải đi cùng tổ chức lại công việc. Một kho bản thảo có dữ liệu chuẩn, lịch sử chỉnh sửa rõ ràng, thông tin bản quyền đầy đủ sẽ giúp phối hợp hiệu quả và giảm sai sót. Dữ liệu phát hành có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu, lựa chọn lượng in, hạn chế tồn kho. Khả năng tìm kiếm, thanh toán, đọc và nghe thuận tiện giúp sách tiếp cận nhiều nhóm công chúng. Hiệu quả chuyển đổi số phải được thể hiện ở chất lượng phục vụ và năng suất thực tế.
Với AI, ngành cần chủ động thử nghiệm trong những khâu phù hợp như nhận dạng văn bản, hỗ trợ tra cứu, rà soát thuật ngữ và phát hiện điểm cần kiểm chứng. Việc sử dụng phải gắn với quyền đối với dữ liệu, bảo mật bản thảo và trách nhiệm của người biên tập. Máy có thể đề xuất một cách diễn đạt, nhưng con người phải chịu trách nhiệm về sự thật, sắc thái văn hóa và tính toàn vẹn của tác phẩm. Tiết kiệm thời gian chỉ có ý nghĩa khi không đánh đổi chất lượng.
Đầu tư cho con người phải đi trước hoặc song hành với đầu tư công nghệ. Biên tập viên cần nền tảng văn hóa, năng lực ngôn ngữ, kiến thức chuyên ngành và kỹ năng làm việc với dữ liệu. Đội ngũ quản lý cần hiểu kinh doanh bản quyền, thị trường quốc tế và các hình thức xuất bản mới. Những đơn vị nhỏ có thể hợp tác sử dụng hạ tầng chung, nhưng phải giữ được năng lực chuyên môn riêng. Công nghệ có thể dùng chung, sự tinh tế trong lựa chọn bản thảo phải được bồi đắp ở từng nhà xuất bản.
Chính sách hỗ trợ cũng cần hướng vào kết quả phục vụ bạn đọc. Những công trình nền tảng, sách khoa học, sách cho nhóm công chúng khó tiếp cận cần cơ chế đặt hàng và tài trợ phù hợp, với tiêu chí lựa chọn minh bạch. Hiệu quả phải được theo dõi qua khả năng sử dụng trong thư viện, trường học, nghiên cứu và đời sống. Song song với đó là thực thi bảo vệ bản quyền, yêu cầu các nền tảng phối hợp xử lý vi phạm, tạo điều kiện để sản phẩm hợp pháp đến với người đọc thuận tiện hơn.
Nuôi dưỡng thị trường sách còn bắt đầu từ gia đình, nhà trường và thư viện. Một đứa trẻ được hướng dẫn tìm sách, được trao đổi về điều đã đọc sẽ có cơ hội hình thành thói quen tự học. Thư viện cần nguồn sách được cập nhật và người hướng dẫn đủ năng lực, nhà trường cần dành không gian cho việc đọc tự nguyện. Từ những trải nghiệm ấy, xã hội có thêm bạn đọc bền vững. Đó cũng là cách đầu tư cho ngành xuất bản từ gốc rễ.
Đưa trí tuệ Việt Nam đi xa
Trong phát triển công nghiệp văn hóa, xuất bản có khả năng cung cấp chất liệu cho nhiều lĩnh vực sáng tạo. Một tác phẩm văn học có thể được chuyển thể thành phim, sân khấu, truyện tranh hoặc trò chơi; một công trình lịch sử có thể gợi mở sản phẩm giáo dục, du lịch và thiết kế. Giá trị ấy cần được phát triển bằng hợp đồng minh bạch, sự tôn trọng tác giả và năng lực sáng tạo mới. Cuốn sách được khai thác đúng cách có thể tiếp tục sống trong nhiều hình thức văn hóa khác nhau.
Muốn tiến xa, Việt Nam cần đầu tư bền bỉ cho tác phẩm gốc, nghiên cứu có chất lượng và những tiếng nói sáng tạo có bản sắc. Dịch thuật tinh hoa thế giới vẫn rất cần thiết, đồng thời phải tạo điều kiện để tri thức do người Việt sản sinh được công bố và trao đổi rộng rãi. Một nền xuất bản trưởng thành phải có khả năng tham gia cuộc đối thoại quốc tế bằng đóng góp của chính mình, từ khoa học, tư tưởng đến văn chương, nghệ thuật.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị đã đặt ra việc hỗ trợ, tài trợ dịch thuật và xuất bản sách văn học, văn hóa nghệ thuật Việt Nam ra nước ngoài bằng nhiều ngôn ngữ. Đây là định hướng cần được cụ thể hóa thành những chương trình có lựa chọn tác phẩm, đầu tư dịch giả, hợp tác xuất bản và đánh giá hiệu quả tiếp cận. Một bản dịch tốt cần được đưa đến đúng cộng đồng độc giả để có đời sống thực sự.
Sức mạnh mềm được bồi đắp khi người đọc ở một đất nước khác tìm thấy trong sách Việt Nam điều khiến họ xúc động, suy nghĩ và muốn hiểu thêm. Đó có thể là chiều sâu lịch sử, vẻ đẹp ngôn ngữ, kinh nghiệm vượt qua nghịch cảnh hay những suy tư đương đại có ý nghĩa chung với con người. Sự hấp dẫn ấy không thể hình thành bằng lời tự giới thiệu. Nó cần tác phẩm đủ sức thuyết phục và một nền xuất bản đủ chuyên nghiệp để đưa tác phẩm vượt qua biên giới.
Kỷ niệm ngày truyền thống ngành Xuất bản là dịp tri ân những người âm thầm làm nên từng trang sách, đồng thời xác lập trách nhiệm trước chặng đường mới. Xuất bản phải trở thành một đại diện xứng đáng của đội ngũ trí thức, của năng lực sáng tạo và sức mạnh mềm Việt Nam. Khi sách hay đến được với nhiều người hơn, tri thức sẽ có thêm cơ hội chuyển thành hành động, di sản có thêm đời sống, khát vọng có thêm nền tảng. Tầm vóc Việt Nam được bồi đắp từ những trang sách như thế.
