Từ xa xưa, hình tượng rồng đã có trong văn hóa dân gian Việt. Rồng được coi là vật tổ của cư dân trồng lúa nước, của người Việt cổ. Tới thời Lý xây dựng nền độc lập, rồng chính thức trở thành biểu tượng cho nhà nước Đại Việt, gắn liền với tên gọi của quốc đô Thăng Long.
Rồng thời Lý có sự kết hợp hài hòa các yếu tố của nhiều nền văn hóa; lại có sáng tạo riêng của thời Lý. Biểu tượng này đã trở thành một trong những mô típ nghệ thuật đặc sắc bậc nhất trong lịch sử Việt Nam.
|
| Tranh vẽ hình rồng thời Lý. |
Rồng thời Lý có hình dáng thế nào theo tư liệu?
Theo cuốn Hoa văn Việt Nam - Từ thời tiền sử tới nửa đầu thời kỳ phong kiến của tác giả Nguyễn Du Chi, các nhà khảo cổ học cho rằng nguồn gốc của con rồng Việt có từ thời Sơ sử, giai đoạn văn minh Đông Sơn, xuất phát từ hình ảnh hoa văn về con cá sấu được cách điệu trên các hiện vật. Các nhà khoa học nhận định nó là tổ tiên của rồng Việt, với tên gọi là thuồng luồng hoặc giao long.
Bối cảnh ra đời của rồng thời Lý được PGS.TS Đinh Hồng Hải phân tích trong Những biểu tượng đặc trưng trong văn hóa truyền thống Việt Nam. Theo đó, khi Lý Thái Tổ lên ngôi, ông muốn tìm ra thế đối trọng văn hóa với văn hóa phương Bắc, như một cách để kiến thiết nhà nước độc lập.
|
| Đầu rồng là yếu tố đặc sắc nhất của rồng thời Lý. Ảnh: NNC Phan Thanh Nam cung cấp. |
Bởi vậy, rồng thời Lý có thêm nhiều yếu tố "phi Hán" dựa trên nền tảng Phật giáo và văn hóa Ấn Độ. "Rồng thời Lý hội đủ các yếu tố văn hóa hoàng tộc của Trung Hoa với những đặc trưng tôn giáo của biểu tượng Naga và Makara trong Phật giáo Ấn Độ", PGS.TS viết.
Ông cho rằng hình thức uốn lượn hình sin của thân rồng thời Lý gần với thân rắn Naga hơn thân rồng đời Tống của Trung Hoa; các chi tiết bờm, râu được "khuôn" lại trong một hình lá đề - đặc trưng của Ấn Độ.
Cũng bởi có tinh thần Phật giáo, rồng thời Lý không chỉ gắn với nhà vua và triều đình, còn xuất hiện với tần suất dày đặc ở các ngôi chùa Việt, đặc biệt chùa được hoàng gia công đức xây dựng.
Đi sâu hơn vào các chi tiết trong hoa văn hình rồng thời Lý, tác giả Nguyễn Du Chi mô tả chi tiết trong sách. Dẫn lời tác giả, rồng thời Lý có thân hình dài của con rắn, thân cuộn khúc vòng lên võng xuống hình sin. Các khúc lượn sóng tạo ra hình thắt eo mà các nhà nghiên cứu gọi là "thắt túi". Thân rồng to có vây, dưới bụng có lớp vẩy đốt ngang như rắn. Rồng 4 chân, mỗi chân đều có khuỷu và 3 ngón.
Đặc sắc nhất hoa văn rồng thời Lý là đầu rồng. Đầu rồng thời Lý có bố cục hơi ngẩng lên, miệng há rộng như đang hứng một viên hình tròn, còn gọi là ngọc báu. Hai hàm lộ răng nhọn. Hai chiếc răng cuối hàm trên biến thành răng nanh, mọc dài ra, uốn cong lại rồi vắt qua mép trên tỳ vào mũi rồng. Mào rồng hơi uốn khúc, chung quanh có viền sáng kiểu ngọn lửa.
Lưỡi rồng dài, uốn lượn sóng vươn ra như muốn đỡ viên ngọc báu. Mắt rồng tròn, hơi lồi. Sau gáy rồng có dải bờm nhiều tua, xuất phát từ hai bên phía dưới mang tai, kết xoắn vào nhau rồi cùng bay lượn hình sóng chạy dài ra sau. Chùm râu dưới cằm cũng có kết cấu tương tự nhưng nhỏ, ngắn hơn, chạy dài xuống dưới.
Rồng thời Lý là biểu tượng cho sự cao quý, linh thiêng, cũng là biểu tượng báo hiệu điềm lành, thể hiện cầu mong cho sự phồn thịnh của đất nước.
Các nhà nghiên cứu nói về tạo hình rồng thời Lý
Mới đây, tạo hình đôi rồng trên sân khấu khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội nhận những ý kiến đa chiều trên mạng xã hội.
|
| Tạo hình đôi rồng trên sân khấu khai mạc Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội. Ảnh: Viết Huy. |
Chia sẻ quan điểm về rồng thời Lý dựa trên nghiên cứu, theo góc nhìn của TS Trần Hậu Yên Thế - Trưởng Bộ môn Nghệ thuật Thị giác, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), ông cho rằng tinh thần rồng thời Lý là "thanh thoát, uy dũng, tiết chế mà hào sảng". Đầu rồng thời Lý thường thể hiện tinh thần mạnh mẽ.
Còn theo họa sĩ, nhà nghiên cứu lịch sử Phan Thanh Nam, anh cho rằng móng rồng thời Lý thường tạo thế vươn tới xòe ra như để chuẩn bị vồ bắt lấy. Cũng có khi, móng rồng được tạo hình rõ như đang nắm một viên hỏa châu. Rồng thường thể hiện thần thái uy vũ. Lưỡi rồng theo các tư liệu thường dài nhọn và uốn lượn; mào lửa ở vòi rồng tạo thành hình lá đề là một ẩn ý, biểu tượng Phật giáo.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.