- Về khía cạnh pháp lý và đạo đức:

Có thể khẳng định, “tin giả” và “rác AI” đều đặt ra thách thức về trách nhiệm, minh bạch và quyền lợi của nạn nhân, nhưng “rác AI” có thêm yếu tố “nguồn tạo tự động” khiến việc truy nguồn và gán trách nhiệm trở nên khó khăn hơn.

Khi nội dung được tạo bán tự động hoặc hoàn toàn tự động, việc xác định ai là người chịu trách nhiệm, là người sở hữu mô hình, nhà cung cấp dịch vụ nền tảng, tác giả kịch bản ban đầu, hay chính mô hình trở nên vô cùng phức tạp.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách cho các khuôn khổ pháp lý mới, quy định trách nhiệm chuỗi giá trị và yêu cầu minh bạch trong việc gắn nhãn nội dung do AI tạo ra. Trong khi đó, tin giả truyền thống dù sai trái nhưng ít khi che giấu hoàn toàn nguồn gốc, do đó có thể xử lý theo các cơ chế pháp lý hiện hành.

Ảnh minh họa: ImageFlow/Shutterstock.

- Về phương pháp phát hiện và ứng phó:

Đối với “tin giả”, phương pháp kiểm chứng nguồn, tra cứu dữ liệu gốc, đối chiếu với báo chí chính thống vẫn rất hiệu quả. Các tổ chức truyền thông độc lập, cộng đồng chuyên gia và mạng lưới nhà báo điều tra có thể truy vết chuỗi thông tin để vạch trần các nguồn giả mạo.

Đối với “rác AI”, cần một hệ sinh thái công cụ kỹ thuật số và hệ thống kiểm chứng nguồn kỹ thuật số nơi chuỗi xuất xứ được lưu ghi từ lúc khởi tạo.

Đồng thời, nền tảng mạng xã hội cần phát triển các công cụ tự động gắn cờ nội dung nghi vấn dựa trên đặc trưng kỹ thuật và hành vi lan truyền để giảm thiểu tác động ban đầu.

Tuy nhiên, các công cụ tự động này phải được thiết kế thận trọng, khéo léo để tránh tác động đối với vấn đề tự do ngôn luận và phải đi kèm quy trình rà soát của con người để hạn chế lỗi “dương tính giả”.

- Về tác động xã hội:

“Tin giả” và “rác AI” đều có thể làm xói mòn niềm tin vào các nguồn thông tin chính thống, gia tăng phân cực và gây tổn hại cho các cá nhân hoặc tập thể.

Tuy nhiên, “rác AI” nhấn mạnh một mối đe dọa mới là làm suy yếu nguyên tắc “chứng cứ trực quan” vốn từ lâu được xem là thước đo độ tin cậy. Khi hình ảnh, video và giọng nói có thể dễ dàng bị giả mạo, công chúng mất đi một tiêu chuẩn trực giác để phân biệt thật-giả.

Hậu quả là suy giảm niềm tin không chỉ đối với các nguồn thông tin cụ thể, mà còn đối với “chứng cứ” nói chung, khiến xã hội dễ rơi vào trạng thái hoài nghi phổ biến, hoặc ngược lại, bị thao túng tinh vi bởi những nội dung có tính cá nhân hóa cao.

“Tin giả” gây tổn hại qua việc lặp lại và khuếch tán những luận điệu sai, trong khi “rác AI” có thể làm tổn hại trên diện bởi khả năng giả mạo trực quan, khiến mọi bằng chứng hình ảnh hoặc audio cần được kiểm chứng kỹ bằng phương pháp forensics trước khi tin tưởng.

Tóm lại, phân biệt “rác AI” với “tin giả” là nền tảng để nhận diện rủi ro mới của thời đại số và định hướng các giải pháp thích nghi. Trong khi “tin giả” phản ánh kỹ năng và chủ ý xấu của con người trong môi trường truyền thông cũ, “rác AI” là biểu hiện của sự hội tụ giữa kỹ thuật tạo sinh mạnh mẽ và hành vi xấu có thể được tự động hóa, mở rộng và tinh chỉnh.

Đối phó hiệu quả với cả hai hiện tượng này đòi hỏi một chiến lược đa chiều, kết hợp kỹ thuật, pháp luật, quản trị nền tảng, giáo dục công chúng và trách nhiệm đạo đức của cộng đồng phát triển công nghệ.

Nhà nghiên cứu và người làm sách có vai trò kép là phân tích thấu đáo bản chất của vấn đề và truyền tải kiến thức, từ đó giúp độc giả, nhà hoạch định chính sách và cộng đồng chuyên môn nhận diện, phản ứng và xây dựng hệ thống chống chịu thông tin trong bối cảnh công nghệ tạo sinh tiếp tục ngày càng phát triển tinh vi.

Chỉ khi chúng ta nhận diện rõ ranh giới, cơ chế và đặc tính khác biệt giữa “rác AI” và “tin giả” thì các biện pháp đối phó mới đủ độ nhạy bén để bảo vệ môi trường thông tin, củng cố niềm tin xã hội và hướng tới một tương lai số đáng tin cậy hơn.