Ra tối hậu thư 48h, 5 ngày, rồi 10 ngày: TT Trump lùi bước trước Iran?

Trong một khoảnh khắc hiếm hoi ngày 7/3, Tổng thống Trump từng nói cuộc đối đầu với Iran là ván cờ lớn ở cấp độ cao. “Tôi đang đối đầu với những đối thủ rất thông minh, có trí tuệ cấp độ cao, có IQ rất cao”, ông Trump nói.

Theo Conversation, nếu Iran là một đối thủ “cấp độ cao”, thì việc đột ngột khôi phục kế hoạch 15 điểm từng bị Tehran bác bỏ từ một năm trước cho thấy sự thiếu nhất quán giữa cách Washington đánh giá đối phương và cách tiếp cận vấn đề trong thực tế.

Bản kế hoạch tương tự từng được Mỹ đưa ra trong đàm phán giữa Mỹ và Iran trong năm ngoái, nhưng đề xuất đã bị Iran bác bỏ vì “quá áp đặt đến mức trở thành phi thực tế”. Tuy vậy, chính quyền ông Trump một lần nữa coi bản kế hoạch này là lối thoát để hạ nhiệt căng thẳng.

Tehran tiếp tục bác bỏ kế hoạch này, chế giễu Washington đang “tự đàm phán với chính mình”, qua đó, hoạt động đàm phán vẫn đang bỏ ngỏ với nhiều câu hỏi về những gì đang thực sự diễn ra.

Tổng thống Mỹ đúng ở một điểm: Iran không phải là đối thủ có thể bị xem nhẹ hay dễ dàng áp đảo. Nhận định của ông Trump cho thấy đây là đối thủ phức tạp và có năng lực cao hơn nhiều so với những đối thủ Mỹ từng đối mặt tại Trung Đông. Đó là lý do khiến cán cân ngày càng bất lợi cho Mỹ.

Cuộc xung đột này là minh chứng mới nhất cho câu hỏi quen thuộc: Sức mạnh quân sự vượt trội có thể bù đắp cho sai lầm chiến lược hay không?

Cuộc chiến không có tính chính danh

Mỹ và Israel không chỉ đánh giá sai năng lực của Iran, mà còn cả bối cảnh chính trị, kinh tế và lịch sử khi tiến hành cuộc chiến.

Không giống những đối thủ Mỹ từng đối đầu tại Trung Đông, Iran là một cường quốc trong khu vực, họ có nền tảng vững chắc và khả năng thích ứng linh hoạt cao.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tại Nhà Trắng, ngày 29/9/2025. Ảnh: Reuters.

Iran có thể chế bền vững, mạng lưới ảnh hưởng rộng, khả năng tạo ra chiến tranh phi đối xứng trên nhiều mặt trận. Iran còn có kinh nghiệm ứng phó với các chiến lược gây áp lực.

Trước hết, vấn đề lớn nhất của Mỹ lúc này là tính chính danh của cuộc chiến. Cuộc chiến này không có sự cho phép của Liên Hợp Quốc, không được Quốc hội Mỹ phê chuẩn, không được người dân Mỹ ủng hộ.

Bên cạnh đó, các đánh giá tình báo của Mỹ không cho thấy Iran tái khởi động chương trình hạt nhân sau các đợt tấn công của Mỹ và Israel hồi tháng 6/2025. Thực tế này trái ngược với lý do được Washington đưa ra để biện minh cho việc phát động chiến tranh.

Việc ông Joe Kent từ chức Giám đốc Trung tâm Chống khủng bố Quốc gia ngày 17/3 càng làm rõ điều này. Trong thư từ chức, ông Kent nhấn mạnh Iran không gây ra mối đe dọa tức thời với Mỹ.

Điều này làm suy yếu một trong những luận điểm chính yếu của Mỹ khi phát động chiến tranh, qua đó làm xói mòn tính chính danh của cuộc chiến.

Đa số người dân Mỹ phản đối cuộc chiến, họ mệt mỏi vì các cuộc xung đột mà Mỹ từng tham gia tại Iraq và Afghanistan. Bối cảnh không thuận lợi khiến cuộc chiến tại Iran ngày càng có vẻ sẽ là “cuộc chiến bất tận” mới của Mỹ ở Trung Đông.

Các cuộc thăm dò hiện cho thấy tỷ lệ ủng hộ của người Mỹ dành cho đảng Cộng hòa và ông Trump đang suy giảm. Điều này xảy ra ngay trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Đối với Mỹ, cuộc chiến này vừa bất định về chiến lược quân sự, vừa khó duy trì nếu xét đến lợi ích chính trị. Sự ủng hộ của các đồng minh quốc tế dành cho Mỹ cũng suy giảm mạnh. Điều này không chỉ phản ánh sự bất đồng, mà còn cho thấy sự suy giảm niềm tin vào vai trò lãnh đạo và năng lực chiến lược của Mỹ.

Nguồn lực của Mỹ trong cuộc chiến tại Iran đang suy giảm nhanh chóng. Niềm tin của cộng đồng quốc tế và người dân trong nước đều giảm sút. Thay vì củng cố vai trò lãnh đạo, cuộc chiến này đang đẩy Mỹ bước nhanh quá trình suy giảm niềm tin.

Israel cũng đối mặt với cuộc khủng hoảng tương tự về tính chính danh. Chiến sự tại Gaza vốn đã làm suy giảm nghiêm trọng vị thế của nước này, khi thương vong và khủng hoảng nhân đạo tại Gaza khiến Israel vấp phải chỉ trích chưa từng có. Cuộc đối đầu với Iran chỉ càng làm trầm trọng thêm tình hình.

Lần thứ hai Mỹ và Israel tấn công Iran trong khi các cuộc đàm phán đang diễn ra khiến giới quan sát nhận định: Mỹ và Israel thực chất đều ưu tiên leo thang xung đột hơn hoạt động ngoại giao. Vấn đề không còn nằm ở chiến sự, mà còn nằm ở uy tín trước cộng đồng quốc tế.

Dù sức mạnh quân sự của Mỹ và Israel vượt trội Iran, điều đó không thể bù đắp cho sự suy giảm uy tín. Sự ủng hộ cả ở trong nước và quốc tế là tài sản chiến lược trong xung đột. Lòng tin là thứ xây dựng thì khó, đánh mất thì dễ, khôi phục càng khó hơn.

Cuộc chiến gây ra vấn đề trầm trọng nhất trong 80 năm

Cách Mỹ và Israel tiến hành chiến tranh càng làm trầm trọng thêm vấn đề cho chính họ. Các vụ ám sát lãnh đạo Iran, được xem là chiến thắng chiến thuật lúc ban đầu, nay lại trở thành thất bại chiến lược.

Sự mất mát này khiến xã hội Iran đoàn kết hơn. Các cuộc diễu hành quy mô lớn của người dân Iran thể hiện sự ủng hộ chính quyền cho thấy áp lực từ bên ngoài sẽ củng cố sự đoàn kết bên trong.

Cuộc chiến tại Iran dần trở thành cuộc chiến không biên giới, ảnh hưởng tới kinh tế toàn cầu. Ảnh minh họa: Financial Times.

Ngoài ra, việc Israel “hừng hực” tiêu diệt các lãnh đạo của Iran vì mong làm sụp đổ bộ máy chính quyền đã khiến Mỹ rơi vào lúng túng. Mới đây, ông Trump phải yêu cầu Israel “hãm bớt lại”, bởi nếu tiếp tục tiêu diệt thêm nữa, Mỹ sẽ không còn ai để... đàm phán.

Trước đó, ông Trump cũng từng thừa nhận những nhân vật Mỹ từng đánh giá là có thể đưa lên vị trí lãnh đạo tại Iran đều đã thiệt mạng trong các cuộc không kích.

Bên cạnh chiến sự, yếu tố mang tính quyết định là kinh tế. Các chuyên gia kinh tế đánh giá cuộc chiến tại Iran đã làm rung chuyển thị trường toàn cầu, đẩy giá dầu, nguy cơ lạm phát và các biến động khác lên mức cao nhất trong vòng 80 năm qua.

Đây đã trở thành cuộc chiến không giới hạn về mặt địa lý, có ảnh hưởng đối với kinh tế toàn cầu. Việc Mỹ triển khai thêm 2.500 lính thủy và 3.000 lính dù tới Trung Đông, cùng khả năng đổ bộ đảo Kharg, có thể dẫn tới leo thang nguy hiểm.

Đối với các quốc gia thân Mỹ, tính ổn định, sự đáng tin cậy và năng lực đảm bảo an ninh của Mỹ đang bị đặt dấu hỏi. Mỹ đang là trung tâm gây ra biến động, rạn nứt. Một số nước đang tìm cách đa dạng hóa quan hệ trên thế giới, xu hướng này mở ra dư địa cho các cường quốc khác mở rộng tầm ảnh hưởng trên thế giới, trong lúc Mỹ đang mải dồn lực ở Trung Đông.

Lợi thế của Iran

Chiến tranh không chỉ được quyết định bằng việc phá hủy năng lực quân sự, mà còn bằng việc đạt các kết quả chính trị bền vững. Trên cả hai phương diện này, Mỹ và Israel đều dần nhận về bất lợi.

Iran không cần chiến thắng quân sự. Điều Iran cần là duy trì sức chống chịu, tạo ra chi phí và tổn thất lớn nhất cho đối phương, kéo dài cuộc xung đột để ưu thế của đối thủ suy giảm qua thời gian.

Iran theo đuổi chiến tranh phi đối xứng. Ảnh minh họa: Times.

Đây là logic cơ bản của chiến tranh bất đối xứng: Bên yếu hơn thắng khi họ không thua, trong khi bên mạnh hơn thua khi họ không thể tiếp tục duy trì xung đột.

Điều này đã bắt đầu rõ ràng. Sau khi nhanh chóng leo thang, ông Trump hiện đã xuống thang để tìm kiếm lối thoát, phát tín hiệu đàm phán và khôi phục các đề xuất. Tuy nhiên, ông Trump đang phải làm điều đó trong bối cảnh đòn bẩy của Iran ngày càng mạnh.

Iran nắm giữ lợi thế chiến lược khi khống chế được dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz, bền bỉ chịu đựng áp lực xung đột, kiểm soát được nhịp độ leo thang. Cuộc chiến càng kéo dài, cán cân sẽ càng nghiêng về phía Tehran.

Lịch sử cho thấy các cường quốc hiếm khi nhận ra ngay khi các dấu hiệu yếu thế bắt đầu xuất hiện. Họ tiếp tục leo thang và khẳng định chiến thắng đang đến gần, cho tới khi cái giá quá đắt hiện ra rõ ràng: Khủng hoảng kinh tế, phân rã chính trị, bị cô lập. Khi ấy, mọi sự đã quá muộn.

Mỹ có thể thắng trên chiến trường thực địa, nhưng có thể đang dần yếu thế trong những cuộc chiến quan trọng khác như: Tính chính danh của cuộc chiến, sự ổn định của kinh tế trong nước và toàn cầu, sức ảnh hưởng trên thế giới bị suy giảm xét về dài hạn.

Lịch sử cho thấy, sự suy giảm đó không chỉ giới hạn quyền lực của cường quốc, mà còn đánh dấu sự thay đổi rộng lớn hơn trong trật tự thế giới, trong cách sắp xếp vai vế quyền lực mới.

Những gì thế giới đang chứng kiến vượt xa một cuộc chiến, thế giới đồng thời chứng kiến một trật tự mới đang hình thành. Còn quá sớm để khẳng định được điều gì vào lúc này.