Quốc hội Việt Nam: Những dấu ấn 80 năm đồng hành cùng dân tộc

Cách đây 80 năm, ngày 6/1/1946, giữa bối cảnh thù trong giặc ngoài, nhiều nơi chiến sự vẫn diễn ra căng thẳng, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã diễn ra. Sự kiện trọng đại này đã ghi vào lịch sử Việt Nam với một tuyên ngôn mạnh mẽ: người dân Việt Nam từ thân phận nô lệ đã trở thành công dân của một nước tự do, độc lập; tự do lựa chọn và bầu ra những người xứng đáng thay mặt cho mình, gánh vác việc đất nước.

Trước ngày bầu cử, ngày 5/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gặp gỡ hơn 2 vạn nhân dân Thủ đô. Thay mặt các ứng cử viên, Người nói: “Từ xưa đến nay, toàn quốc chưa bao giờ tuyển cử vì xưa dân chưa bao giờ làm chủ mình, xưa dân phải nghe thực dân Pháp, Nhật. Vừa rồi đây ta vừa tranh được độc lập… Ta đã phải hy sinh nhiều mới có cái quyền cầm lá phiếu ngày nay đó…”.

Tấm thiếp in chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh viết vào ngày 6/1/1946 động viên cử tri tham gia bỏ phiếu Tổng tuyển cử bầu Quốc hội. Ảnh: Tư liệu trong sách "80 năm Quốc hội Việt Nam - Những dấu ấn lịch sử".

Từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đó tới nay, Quốc hội Việt Nam đã trải qua 80 năm với 15 nhiệm kỳ hoạt động. Với 3 chức năng quan trọng: lập hiến và lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao với toàn bộ hoạt động của Nhà nước, Quốc hội đã đóng góp quan trọng vào mỗi giai đoạn xây dựng, phát triển của đất nước.

Giai đoạn cùng toàn dân kháng chiến và kiến quốc

Quốc hội khóa I ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt: Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa thành lập chưa được quốc tế công nhận rộng rãi, các thế lực thù địch ra sức tuyên truyền xuyên tạc. Bởi vậy, Quốc hội khóa I không chỉ đảm nhiệm các chức năng như thông thường, mà còn khẳng định tính chính danh của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa; đồng thời củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, tạo sự đồng thuận chính trị rộng rãi, làm nền tảng cho sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Từ xưa đến nay, toàn quốc chưa bao giờ tuyển cử vì xưa dân chưa bao giờ làm chủ mình, xưa dân phải nghe thực dân Pháp, Nhật. Vừa rồi đây ta vừa tranh được độc lập… Ta đã phải hy sinh nhiều mới có cái quyền cầm lá phiếu ngày nay đó…

Chủ tịch Hồ Chí Minh

Quốc hội khóa I đã có đại diện của tất cả thế hệ những người Việt Nam: từ những nhà cách mạng lão thành từng bị giam trong nhà tù đế quốc; cho tới những đại biểu trẻ tuổi, trẻ nhất chỉ mới 22; hội tụ đại biểu của các ngành, giới, giai tầng xã hội từ công nhân, nông dân, nam nữ, tới các nhà tư sản, công thương gia, nhân sĩ tri thức, nhà hoạt động văn hóa, các thành phần tôn giáo, các dân tộc, các đảng phái chính trị và cả sự có mặt của Vĩnh Thụy, tức cựu hoàng Bảo Đại và những quan lại cao cấp của triều đình nhà Nguyễn.

Các đại biểu dự Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I tại Nhà hát Lớn Hà Nội, ngày 2/3/1946. Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam.

Dấu ấn lớn nhất của Quốc hội khóa I là Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên trong lịch sử nước ta. Với những tư tưởng tiến bộ, đề cao các quyền cơ bản của con người như quyền bình đẳng, tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng…, Hiến pháp năm 1946 đã xây dựng nền tảng pháp lý, mở ra tiến trình hoàn thiện hệ thống pháp luật tại Việt Nam.

Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên trong lịch sử nước ta. Ảnh: Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.

Quốc hội khóa I cũng thông qua Hiến pháp năm 1959, là cơ sở cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.

Những năm 1960-1970, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn ác liệt, Quốc hội các khóa II, III đã thông qua nhiều quyết sách quan trọng nhằm xây dựng miền Bắc trở thành hậu phương lớn, chi viện sức người, sức của khổng lồ cho miền Nam; đồng thời đẩy mạnh hoạt động đối ngoại, tranh thủ sự ủng hộ của quốc tế.

Kết thúc cuộc kháng chiến, năm 1976, Quốc hội khóa VI trở thành Quốc hội của nước Việt Nam thống nhất, sau cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội chung của cả nước. Tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI đã thông qua các nghị quyết về tên nước, Quốc kỳ, Quốc huy, Thủ đô và Quốc ca của nước Việt Nam thống nhất. Tại kỳ họp thứ bảy, Quốc hội cũng thông qua Hiến pháp năm 1980 - Hiến pháp của thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội trong phạm vi cả nước.

Giai đoạn đổi mới và nâng cao vị thế đất nước

Sau giai đoạn mang sứ mệnh giành độc lập cho đất nước, Quốc hội các khóa tiếp theo đã tích cực góp phần thực hiện công cuộc đổi mới. Quốc hội khóa VIII (1987-1992) thông qua Hiến pháp năm 1992, giúp thể chế hóa đường lối đổi mới toàn diện của Đảng, đáp ứng nguyện vọng của xã hội. Quốc hội khóa IX ban hành 36 bộ luật, tạo cơ sở pháp lý hình thành môi trường thuận lợi cho sự phát triển các thành phần kinh tế, đưa đất nước vào thời kỳ phát triển mới.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn biên phòng 193 (Lạng Sơn) bỏ phiếu bầu đại biểu Quốc hội khóa VIII ngay trên điểm tựa. Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam.

Vẫn trên đà phát triển đó, Quốc hội khóa X (1997-2002) thông qua 35 luật, bộ luật, trong đó có Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Luật Các tổ chức tín dụng, Luật khuyến khích đầu tư trong nước…, thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đặc biệt, Quốc hội khóa XI (2002-2007) đã dành thời gian, công sức sửa đổi, bổ sung, ban hành mới các đạo luật về kinh tế, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, nhất là việc Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

Quốc hội khóa XII (2007-2011) tiếp tục ban hành nhiều nghị quyết quan trọng về chủ trương đầu tư các dự án lớn, có tính chất động lực với phát triển kinh tế - xã hội như dự án Thủy điện Lai Châu, dự án điện hạt nhân Ninh Thuận… Quốc hội khóa XII cũng thông qua Nghị quyết số 15/2008/NQ-QH12 về điều chỉnh địa giới hành chính thành phố Hà Nội và một số tỉnh liên quan. Quyết sách đã mở rộng không gian phát triển của Thủ đô, đáp ứng yêu cầu phát triển của Hà Nội.

Một điểm nhấn khác của Quốc hội khóa XII là đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch và tổ chức thành công Đại hội đồng Liên nghị viện Hiệp hội các nước Đông Nam Á lần thứ 31; được bầu làm Phó chủ tịch Đại hội đồng Liên minh Nghị viện thế giới nhiệm kỳ 2010-2011; giữ vị trí Chủ tịch Nhóm ASEAN+3. Những thành tựu này đều đã góp phần thiết thực vào tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam.

Năm 2013, Việt Nam bước vào giai đoạn đẩy mạnh công cuộc đổi mới đất nước, hội nhập quốc tế toàn diện. Quốc hội khóa XIII (2011-2016) đã thông qua Hiến pháp năm 2013. Đây là bản Hiến pháp thể hiện tinh thần đổi mới sâu sắc, tạo khuôn khổ pháp lý để thúc đẩy mạnh mẽ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế.

Tinh thần đổi mới chưa dừng lại ở đó. Quốc hội khóa XV (2021-2026) tiếp tục để lại nhiều dấu ấn, dù hoạt động trong giai đoạn dịch Covid-19 diễn biến phức tạp. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XV đã bổ sung 184 luật, bộ luật, 8 pháp lệnh, một số điều Hiến pháp năm 2013. Nhiều chính sách đã tạo cú hích mạnh mẽ cho quá trình phục hồi sau đại dịch. Đặc biệt, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và nhiều nghị quyết liên quan đến cấp xã, nhằm tinh gọn bộ máy theo tinh thần đổi mới.

Chủ tịch nước Tô Lâm tuyên thệ nhậm chức tại kỳ họp thứ bảy, Quốc hội khóa XV. Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam.

Nhìn lại 80 năm hình thành và phát triển của Quốc hội, có thể thấy Quốc hội luôn có vị trí và vai trò đặc biệt trong tổ chức bộ máy nhà nước. Như Tuyên ngôn của Quốc hội khóa I, kỳ họp thứ nhất: “Vận mệnh quốc gia Việt Nam ở trong tay Quốc hội Việt Nam”.

Trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, Quốc hội đứng trước những yêu cầu ngày càng cao về tính minh bạch và hiệu quả. Quốc hội khóa XV và các khóa tiếp theo sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, nâng cao chất lượng phục vụ và niềm tin của người dân.