Phía sau những đề cử quốc tế của sách thiếu nhi Việt Nam

Bà Lê Thị Thu Hiền, đại diện VBBY, giao lưu với các em thiếu nhi trong khuôn khổ Giải thưởng sáng tác truyện đồng thoại ENEOS & MOGU. Ảnh: NVCC.

Mới đây, bà Lê Thu Phương Quỳnh được chọn vào Hội đồng Giám khảo Giải thưởng Andersen 2028. Bà hiện là Giám đốc Phát triển Văn hóa đọc Toàn cầu tại Room to Read.

Trước đó, vào tháng 10, các tác giả và họa sĩ Việt Nam liên tiếp xuất hiện trong danh sách đề cử của những giải thưởng văn học thiếu nhi uy tín thế giới như Hans Christian Andersen hay Astrid Lindgren (ALMA).

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bà Lê Thị Thu Hiền, đại diện Hội đồng Sách cho Thanh thiếu niên Việt Nam (VBBY) - đơn vị đề cử giám khảo và các ứng viên cho giải ALMA và Andersen với Hội đồng Sách cho Thanh thiếu niên Thế giới, đã phân tích về giá trị những sự kiện này đồng thời đề xuất giải pháp tăng cường tiếng nói cho sách thiếu nhi Việt Nam trên trường quốc tế.

Cánh cửa bước ra không gian chuyên môn quốc tế

"Chúng tôi đặc biệt coi trọng ý nghĩa này, bởi hội nhập quốc tế không nên chỉ là đưa những gì Việt Nam có ra thế giới, mà còn là việc người Việt Nam có tiếng nói và trách nhiệm trong những hoạt động chuyên môn chung của thế giới”, đại diện VBBY bày tỏ cảm xúc khi bà Lê Thu Phương Quỳnh tham gia hội đồng giám khảo giải Andersen.

Theo bà Hiền, dấu mốc này cũng đặt ra những kỳ vọng mới đối với lĩnh vực văn học thiếu nhi trong nước. Việt Nam cần có thêm những chuyên gia nghiên cứu, biên tập viên, dịch giả, nhà phê bình và những người làm công tác phát triển văn hóa đọc đủ năng lực tham gia các hoạt động quốc tế.

Về các ứng viên đại diện Việt Nam tranh tài tại những sân chơi uy tín thế giới, bà Lê Thị Thu Hiền chia sẻ: "Khi đề cử một ứng viên, chúng tôi quan tâm đến việc họ có đủ nguồn lực để tận dụng cơ hội này tiếp tục phát triển hay không. Việc được đề cử là một cánh cửa để giới thiệu tác phẩm và chính họ ra với công chúng. Hãy nhìn nhận đề cử và giải thưởng là các nguồn lực và cơ hội để phát triển, không phải là một 'cuộc đua'".

Những gương mặt tác giả, họa sĩ Việt Nam xuất hiện tại 2 giải thưởng sách thiếu nhi quốc tế. Ảnh: Phương Lâm, Khánh Linh, FBNV.

Với ba đại diện Việt Nam, VBBY nhìn nhận mỗi người có một hướng sáng tạo riêng. Nguyễn Hữu Quỳnh Hương được đánh giá cao qua cách đưa các vấn đề xã hội đương đại như biến đổi khí hậu, di cư, mất mát và sức khỏe tinh thần vào văn học thiếu nhi. Các tác phẩm như Chạy mưa chạy nắng, Dạo bước với Thời Gian và Thư gửi Thần Chết cho thấy khả năng tiếp cận những chủ đề khó bằng ngôn ngữ văn học và hình ảnh phù hợp với trẻ em.

Trong khi đó, Tạ Huy Long được VBBY ghi nhận ở chiều sâu văn hóa và năng lực sáng tạo hình ảnh. Họa sĩ khai thác chất liệu lịch sử, truyền thuyết, mỹ thuật truyền thống và trí tưởng tượng để xây dựng thế giới hình ảnh có chiều sâu. VBBY cho rằng tranh minh họa của anh không chỉ diễn giải câu chữ mà còn là một hình thức kể chuyện nghệ thuật độc lập.

Với Huỳnh Kim Liên, đại diện VBBY đánh giá cao hướng sáng tạo đương đại, trong đó ngôn ngữ thị giác, đời sống thường nhật và trải nghiệm gần gũi của trẻ em được thể hiện bằng phong cách riêng. Các tác phẩm của cô cho thấy khả năng tạo ra nhiều lớp nghĩa, cảm xúc và không gian tưởng tượng cho độc giả nhỏ tuổi.

Tác giả được chọn lựa đều đáp ứng ba tiêu chí là giá trị nghệ thuật, tính nhất quán trong sáng tác và khả năng đối thoại với độc giả quốc tế. Đồng thời, ứng viên cũng cần có sẵn nguồn lực nội tại để tận dụng cơ hội đề cử làm bệ phóng.

Xây dựng hệ sinh thái nâng tầm sách thiếu nhi Việt

Theo đại diện VBBY, những đề cử quốc tế không nên chỉ được nhìn nhận qua số lượng ứng viên hay khả năng đạt giải. Giá trị lớn hơn nằm ở cơ hội mở rộng không gian ghi nhận và đối thoại chuyên môn cho văn học thiếu nhi Việt Nam.

Trong nhiều năm, lĩnh vực này chủ yếu được nhìn nhận trong phạm vi thị trường và các hệ thống giải thưởng trong nước. Việc có tác giả, họa sĩ được giới thiệu tại những giải thưởng quốc tế lớn giúp các sáng tác Việt Nam có thêm cơ hội tiếp cận cộng đồng chuyên môn thế giới.

Tuy nhiên, bà Lê Thị Thu Hiền cho rằng một đề cử chỉ có thể mở ra cánh cửa. Để cơ hội ấy tạo ra tác động lâu dài, cần có những hoạt động tiếp nối như giới thiệu tác phẩm, xây dựng hồ sơ tác giả bằng nhiều ngôn ngữ, tổ chức trao đổi chuyên môn, hỗ trợ dịch thuật và kết nối bản quyền.

VBBY cũng kỳ vọng những dấu mốc này tạo động lực cho người sáng tạo trẻ, giúp họ nhìn nhận văn học thiếu nhi như một lĩnh vực nghệ thuật chuyên sâu, có khả năng phát triển chuyên nghiệp và được ghi nhận trên thế giới.

Bà Lê Thị Thu Hiền cho rằng cần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo bền vững để sách thiếu nhi Việt Nam có nhiều tiếng nói hơn trên trường quốc tế. Ảnh: NVCC.

Để đạt được điều đó, đại diện VBBY cho rằng Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận dựa vào những thành công riêng lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo bền vững. Trước hết là đầu tư cho đào tạo và nghiên cứu, đặc biệt ở các lĩnh vực sáng tác văn học thiếu nhi, sách tranh, nghệ thuật minh họa, biên tập và xuất bản dành cho trẻ em.

Bên cạnh đó, người viết và họa sĩ cần có thêm cơ hội tham gia chương trình lưu trú sáng tạo, quỹ hỗ trợ phát triển bản thảo, chương trình cố vấn chuyên môn và hoạt động trao đổi quốc tế. Một tác phẩm chất lượng cần thời gian để nghiên cứu, thử nghiệm, chỉnh sửa và hoàn thiện.

Ở khâu xuất bản, VBBY đề xuất phát triển đội ngũ nhân sự chuyên trách về bản quyền, hỗ trợ dịch thuật, xây dựng danh mục giới thiệu tác phẩm bằng tiếng nước ngoài và tạo điều kiện để các nhà xuất bản Việt Nam tham gia hội sách quốc tế có chiến lược. Theo bà Hiền, nhiều tác phẩm trong nước có chất lượng nhưng chưa được chuẩn bị hồ sơ tiếng Anh, bản dịch mẫu hay tài liệu giới thiệu phù hợp với các nhà xuất bản nước ngoài.

Một vấn đề khác là phát triển hệ thống thư viện, văn hóa đọc và thị trường độc giả trong nước. Một nền xuất bản thiếu nhi mạnh không thể chỉ dựa vào hoạt động xuất khẩu bản quyền. Trẻ em cần được tiếp cận sách chất lượng, người lớn cần hiểu giá trị của văn học thiếu nhi, còn trường học và thư viện cần có điều kiện lựa chọn, giới thiệu tác phẩm phù hợp.

Về khả năng tiếp cận thị trường quốc tế, VBBY nhận định Việt Nam có lợi thế từ sự phong phú của lịch sử, mỹ thuật và đời sống xã hội. Tuy nhiên, bản sắc văn hóa không tự động tạo ra giá trị quốc tế. Người sáng tạo cần chuyển hóa chất liệu riêng thành những câu chuyện có chiều sâu nghệ thuật và khả năng kết nối với trải nghiệm chung của độc giả.

Để làm được điều này, Việt Nam vẫn cần thêm chương trình đào tạo chuyên sâu, cơ chế hỗ trợ dự án dài hạn, hoạt động dịch thuật và quảng bá bản quyền có tính hệ thống. VBBY cũng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu về tác giả, họa sĩ và tác phẩm thiếu nhi Việt Nam bằng nhiều ngôn ngữ, đồng thời tăng cường sự hiện diện tại các hội sách, liên hoan văn học và diễn đàn chuyên môn quốc tế.

“Chúng tôi mong muốn Việt Nam không chỉ được biết đến như một thị trường tiếp nhận sách thiếu nhi quốc tế, mà còn là một quốc gia có những đóng góp đáng kể về sáng tác, minh họa, nghiên cứu và thúc đẩy quyền đọc sách của trẻ em”, bà Hiền chia sẻ.