Tình bạn thời đại kỹ thuật số

Vào đêm giao thừa năm 2010, nghệ sĩ Tanja Hollander đang ngồi ở nhà tại Auburn, Maine, trò chuyện với vài người bạn. Cô ấy đã gửi tin nhắn tức thời cho một người đang thực hiện một bộ phim ở Jakarta, Indonesia. Khi gửi cho một người khác đang đóng quân ở Afghanistan, cô ấy viết một lá thư bằng giấy và bút chì. Sự tương phản ấy khiến cô suy ngẫm về mối quan hệ của mình với hai người đến từ những thế giới rất khác nhau, cả hai đều có vai trò quan trọng trong cuộc đời cô.

Từ đó, cô bắt đầu nghĩ về những người thân và bạn bè mà cô vừa chụp ảnh cho một dự án. Rồi cô bắt đầu lướt Facebook và nhận thấy rằng 626 người bạn trên Facebook của cô sống rải rác khắp nước Mỹ và thậm chí trên khắp thế giới. Họ đại diện cho nhiều giai đoạn khác nhau trong cuộc đời cô - người thân, bạn thời thơ ấu, bạn đại học, các nghệ sĩ đồng nghiệp. Có người cô đã quen suốt hàng chục năm, có người chỉ mới biết chưa đầy một năm. Có người rất thân thiết với cô ấy, có người lại gần như là người xa lạ.

Đêm Giao thừa, một ý tưởng lóe lên trong Hollander và nhanh chóng nảy mầm khi cô cùng bạn bè trò chuyện, tranh luận và uống rượu vang đỏ nhưng vẫn giữ được tình bạn. Từ đó, cô khởi động dự án “Bạn có thực sự là bạn của tôi không?”: Trực tiếp đến thăm từng người bạn trên Facebook và chụp chân dung họ tại nhà.

Trong sáu năm, cô đi hơn 200.000 dặm, qua 34 tiểu bang và 12 quốc gia, liên hệ với toàn bộ 626 bạn bè. Kết quả: 67 người không phản hồi, 53 người không hẹn, 21 từ chối, 14 là doanh nghiệp, 13 bị hủy kết bạn, 5 hủy hẹn, 2 vắng mặt - còn lại đều đồng ý. Hollander đến 424 ngôi nhà, chụp 430 bức chân dung cùng hàng nghìn ảnh khác, được nhiều người mời ăn, cho ở và dẫn đi thăm quê hương. Cuối cùng, cô viết sách và làm phim về hành trình này.

Tanja Hollander tại một chương trình của Tedx Talk. Ảnh: YouTube.

Cuộc triển lãm dự án mà tôi bắt gặp tại Mass MOCA, bảo tàng nghệ thuật đương đại ở tây bắc Massachusetts, đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa công khai và riêng tư, giữa trực tuyến và ngoại tuyến. Đây là một khám phá đáng chú ý về ý nghĩa tình bạn trong thời đại mạng xã hội. Hollander hiểu rằng cô không hẳn là “bạn” theo nghĩa trọn vẹn với tất cả, nhưng chính việc bước vào nhà họ - điều mà Facebook không làm được - đã giúp cô gắn kết sâu hơn. Dù vậy, mối liên hệ ấy sẽ không thể có nếu không bắt đầu từ nền tảng trực tuyến.

“Bạn có thực sự là bạn của tôi không?” - một câu hỏi mang tính hiện sinh cho thời đại. Liệu việc lạm dụng chữ “bạn bè” có làm nhạt giá trị của mối quan hệ? Quan hệ trực tuyến có ý nghĩa đến đâu? Hay thực tế chúng ta đang mất dần sự kết nối? Có cần đến tận nhà để coi ai đó là bạn thật sự? Xã hội hôm nay đang tự chất vấn tác động tâm lý, sinh lý của kỹ thuật số: Từ thời gian trẻ em dành cho màn hình, game của thanh thiếu niên, đến sự phân tán của điện thoại hay việc nhắn tin thay cho trò chuyện trực tiếp.

Sự bùng nổ công nghệ từ điện thoại di động, Internet đến mạng xã hội diễn ra nhanh như sóng thần. Từ những năm 1990, điện thoại di động đã lan rộng, và đến 2018, 95% người Mỹ trưởng thành sử dụng chúng. Điện thoại thông minh ra mắt năm 2007, nay hơn 3/4 dân số sở hữu, cùng với 89% người dùng Internet.

Việc tiếp cận gần như bão hòa ở nhóm dưới 50 tuổi và hộ gia đình thu nhập cao, trong khi người trên 65 tuổi, thu nhập thấp hoặc sống ở vùng nông thôn vẫn gặp hạn chế (6/10 người Mỹ nông thôn cho biết Internet băng thông rộng là một vấn đề). Từ 2005 đến 2018, tỷ lệ người Mỹ dùng mạng xã hội đã tăng từ 5% lên 69% - từ 1/20 người trưởng thành thành 7/10 người, biến nó thành kênh chính để kết nối, cập nhật tin tức, chia sẻ và giải trí.

Trong số các nền tảng, Facebook là “gã khổng lồ” và trung tâm nghiên cứu về truyền thông xã hội: Năm 2018, 2/3 người Mỹ trưởng thành dùng Facebook. Thanh thiếu niên từng như vậy, nhưng khi phụ huynh xuất hiện, họ chuyển sang Instagram, Snapchat và rồi những nền tảng mới khác. Dù vậy, sự hiện diện trực tuyến của giới trẻ chỉ tăng, với 95% sở hữu smartphone và gần một nửa online “gần như liên tục”.