Một trong những tréo ngoe lạ lùng của lịch sử là trường hợp John Newton - một kẻ buôn nô lệ khét tiếng, từng buôn bán không chỉ đàn ông, phụ nữ mà đến cả trẻ em Tây Phi, người chưa bao giờ công khai phát ngôn bất cứ một lời nào về việc chống lại chế độ nô lệ - nhưng lại là tác giả của “Amazing Grace” (Ân điển diệu kỳ), một bài tụng ca mà tới sau này được xem là gắn liền với phong trào đấu tranh dân quyền thế kỷ 20 và với những người đấu tranh cho công lý, nhờ vào những câu hát hào sảng như “Xiềng xích của tôi đã biến tan,/ Tôi đã được trả tự do./ Lạy Chúa, Đấng Cứu Rỗi đã cứu chuộc con”.

Như lời một học giả hàng đầu, những người bị nô lệ đã “làm việc đến chết một cách có hệ thống”, và vùng Caribe có lẽ nên được mô tả chuẩn xác nhất như một “lò mổ”.

Những con tàu đi qua Đại Tây Dương được thiết kế để tối đa hóa lợi nhuận bằng cách nhồi nhét được càng nhiều người vào một không gian nhỏ nhất có thể càng tốt, trong điều kiện khủng khiếp vì hệ thống thông gió kém, vệ sinh kém và đủ mọi yếu tố khiến lây lan bệnh dịch.

Tính mạng của những nô lệ da đen dập dềnh theo sóng biển. Ảnh: JSTOR Daily.

Trong một chuyến vượt biển, 200 nô lệ đã chết vì bệnh đậu mùa xâm nhập - các triệu chứng bệnh ở một số cá nhân chắc chắn đã bị bỏ sót trước khi đưa họ lên tàu, trong khi lẽ ra phải kiểm tra cẩn thận từng người để đảm bảo họ đủ điều kiện sức khoẻ.

Dưới góc nhìn của giới thương nhân, chuyện chết chóc trên biển là một cách sử dụng vốn không hiệu quả. Vào thế kỷ 17, người ta ước tính rằng có tới 30% lượng người rời châu Phi trên những con tàu Tây Ban Nha và 20% lượng người ra đi trên những con tàu Anh chưa bao giờ đến được bên kia Đại Tây Dương. Không lâu sau, những con số này bắt đầu được cải thiện nhờ sự kiểm tra nghiêm ngặt hơn tại các điểm trao đổi nô lệ và sự cải thiện về mức độ chăm sóc trong quá trình vượt biển - mặc dù vẫn khó có thể mô tả những điều kiện sống này bằng một từ nào khác ngoài từ “vô nhân đạo”.

Người Anh một lần nữa lại là những người tiên phong trong lĩnh vực này, đưa tỷ lệ tử vong xuống còn 10% vào nửa sau thế kỷ 18. Những nô lệ bị giam cầm thường được đưa lên boong hằng ngày để hít thở không khí trong lành và tập thể dục, những trận đòn roi có thể giáng lên người họ bất cứ lúc nào, đặc biệt là với những ai lơ đãng hay tỏ vẻ miễn cưỡng.

Việc đưa người nô lệ lên boong cũng là để tiện cho việc xử lý phân và nước thải, xông khí khoang nô lệ bằng hắc ín, thuốc lá và lưu huỳnh, trước khi được chùi rửa bằng giấm - những biện pháp được cho là hữu ích nhưng thực chất không có nhiều tác dụng cho việc phòng chống bệnh tật. Tuy nhiên, nó phần nào cho thấy một nỗ lực nhằm giảm thiểu tỷ lệ tử vong, hay nói chính xác hơn, là cải thiện khả năng sinh lời.

Quá trình liên tục này còn đưa đến những tác động dây chuyền quan trọng khác. Ngoài những tiến bộ kỹ thuật giúp nâng cao hiệu quả và mang lại lợi nhuận đầu tư lớn hơn, còn có một loạt các tiến bộ khác đến từ thế giới hàng hải. Chẳng hạn, có thể kể tới sự tinh vi ngày càng cao của mạng lưới vận tải như một điều kiện cần để cung cấp và tiếp tế cho tàu, cảng và các khu định cư - những nơi này thường cách xa nhau hàng nghìn cây số và khoảng cách ấy đòi hỏi các nhà quản lý và quan chức cao cấp phải học hỏi chỉ từ những sai lầm của mình mà còn từ lẫn nhau.