Theo tài liệu cũ còn để lại, ngay chân núi Lạn Kha là cổng ngoài, theo bậc thềm đá dẫn lên gác chuông, nối tiếp là các bậc thềm đá, lên cao là tiền đường, chắn ngang phía trước khu chùa đồ sộ.

Trước bậc thềm đá có dựng một dãy 10 con vật bằng đá: ngựa, tê giác, trâu, voi, sư tử có kích thước khá lớn ở trong thế phủ phục, cao 1,2 m, đặt trên bệ đá chạm hoa sen.

Khu chùa có các tòa và điện thờ. Tiếp sau chùa là khu tháp tổ, ngay trên đỉnh núi xây một ngôi tháp năm 1057, cao nhất thời Lý. Ở gác chuông có tượng Giám trai; tiền đường có tượng Hộ pháp. Thiêu hương đường có tượng: Phật Tích, Nam Tào, Bắc Đẩu, Bồ Tát Di Lặc, Văn Thù, Phổ Hiền, 18 vị A La Hán. Thượng điện có tượng Phật A Di Đà cao 2,8m, ngồi trên tòa sen, Tôn giả Ca Diếp, A Nan hầu hai bên; Quan Âm, Thế Chí, Kim Đồng, Ngọc Nữ.

Ảnh: Dân trí.

Hành lang hai bên là các tượng: A Nan Đà Tôn giả, Tiêu Diện Đại Sĩ, các vị Long thần, các quan Trấn Vũ. Hậu đường có tượng Quan Thánh, Chu Xương, Quan Bình, tượng Nguyễn Đồng Khoa (người phát tâm trùng tu chùa). Nhà thờ chúa Trịnh Tráng, nhà thờ Tổ Hòa thượng Chuyết Công...

Sau khi được Chính phủ phê duyệt là một trong những công trình trọng điểm chào mừng Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, qua hai năm thi công, các hạng mục chính trong khu di tích chùa Phật Tích đã hoàn thành, gồm tòa tam bảo, gác chuông, nghi môn, hệ thống kè đá cấp 1, kè đá phía trước tòa tam bảo và hàng hình thú, kè đá phía sau tòa tam bảo, rãnh tiêu thoát nước mưa trên núi, đường đi trục chính lên chùa, nhà tổ, nhà mẫu, nhà tiếp lễ, sân vườn và các công trình phụ trợ khác như khuôn vườn tháp, ao rồng - giống rồng cổ thời Lý.

Độc nhất, Phật đài lộ thiên trên núi Phật Tích, cao 27 m, nhìn về hướng tây nam, làm bằng đá quý theo mô hình tượng tạc thời vua Lý Thánh Tông (năm 1057). Xung quanh là rừng thông bao la, thơ mộng, vườn cây ăn trái xanh tươi, núi đồi thoai thoải, dân chúng an vui hạnh phúc.

Có thể nói, chùa Phật Tích xứng đáng là di tích lịch sử văn hóa xuyên suốt dòng lịch sử 2.000 năm truyền thừa, tồn tại và phát triển. Điều đó chứng minh rằng, từ những thế kỷ đầu Công nguyên, chùa Tiên Sơn - Phật Tích là cái nôi của Phật giáo Việt Nam, nơi dừng chân, gặp gỡ của các nhà truyền giáo Ấn Độ đến Việt Nam, đồng thời nơi đây cũng là trung tâm văn hóa Phật giáo, nơi tu học, hành đạo của các danh tăng, thiền sư đương thời.

Chùa Phật Tích còn là nơi hội tụ các dòng thiền, dòng phái tư tưởng tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam một cách hài hòa, dung thông và an lạc lợi ích. Các di sản văn hóa, mỹ thuật của chùa Phật Tích đã được ngành khảo cổ khai quật và lưu lại, được xem là bảo vật quốc gia mà khó có thể tìm thấy ở các ngôi chùa khác của Phật giáo Việt Nam.

Do đó, cần trân trọng, giữ gìn và phát huy di sản văn hóa Phật giáo nói riêng và bản sắc văn hóa dân tộc nói chung, mà Hòa thượng Thích Mãn Giác (Huyền Không) đã từng trải nghiệm: Mái chùa che chở hồn dân tộc, Nếp sống muôn đời của tổ tông. (Trích bài thơ Nhớ chùa của Hòa thượng Thích Mãn Giác.