Bạn có thể chuyển sang phiên bản mobile rút gọn của Tri thức trực tuyến nếu mạng chậm. Đóng

Mini Magazine

'Những cánh hoa ngược dòng' giữa ngục tù Côn Đảo

Tại buổi giao lưu ở Côn Đảo, các nhân chứng lịch sử xúc động kể lại phương thức liên lạc bí mật và tinh thần đấu tranh kiên cường của tù chính trị giữa chốn "địa ngục trần gian".

côn đảo ảnh 1

(Từ phải qua) Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Châu Văn Mẫn; bà Hoàng Thị Khánh, Chủ tịch Hội Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày TP.HCM; bà Trần Kim Cúc và bà Trần Thị Trúc Chi, Ủy viên Ban Thường vụ Hội. Ảnh: BTC

Ngày 20/11, Chương trình giao lưu "Thư viện người - Những cuốn sách sống về lòng yêu nước" trong khuôn khổ Hội sách "Huyền thoại Côn Đảo" năm 2026 mang đến cho công chúng nhiều ký ức xúc động.

Tại hội trường, 4 cựu tù Côn Đảo gồm Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân - Trung tướng Châu Văn Mẫn, bà Hoàng Thị Khánh, bà Trần Kim Cúc và bà Trần Thị Trúc Chi đã chia sẻ về một thời gian khổ và đấu tranh liên tục vì sự nghiệp cách mạng.

Sức mạnh của thơ ca trong ngục tù Côn Đảo

Tại buổi giao lưu, câu chuyện về bài thơ Hoa lục bình do bà Hoàng Thị Khánh - Chủ tịch Hội Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày TP.HCM - kể lại làm người tham gia không khỏi xúc động.

Đó là bức thư năm 1973 của một người chiến sĩ ở ngoài chiến trường gửi vào ngục tù cho người yêu, vốn là đồng đội cùng tham gia phong trào học sinh sinh viên Sài Gòn. Bài thơ ví hình ảnh người nữ tù chính trị kiên cường như những cánh hoa lục bình vươn lên khoe sắc rực rỡ từ vũng bùn sông nước Đồng bằng sông Cửu Long.

"Trong mắt và trong tâm hồn anh, em giống như những bông hoa lục bình. Lục bình chỉ sống ở vùng bùn sông nước, sống thành tập thể, cũng giống như em đang sống cùng tập thể nữ tù chính trị đấu tranh trong ngục tù. Từ vũng bùn ấy, những cánh hoa vẫn vươn lên rất đẹp cho đời", bà Hoàng Thị Khánh kể lại nội dung lá thư được chàng trai gửi cho người yêu đang bị giam ở Côn Đảo năm 1973.

Bên cạnh tình yêu đôi lứa, thơ ca trong tù còn là nguồn động viên chiến đấu sắt đá giữa những người đồng chí. Cuối năm 1973, khi nhận được báo cáo gửi ra từ ngục tối của vợ mình là bà Chín Chơn về cuộc đấu tranh khốc liệt chống lại kẻ thù, nhà hoạt động cách mạng Trần Bạch Đằng đã viết thư và làm thơ gửi vào động viên vợ. Trong thư, ông ví các chiến sĩ nữ kiên trung như những cánh hoa mỏng manh nhưng dũng cảm bơi ngược dòng giữa cơn bão lũ dữ dội.

côn đảo ảnh 2

Người tham gia xúc động khi nghe câu chuyện của những cựu tù Côn Đảo.

Cảm hứng từ bài thơ của ông Trần Bạch Đằng sau đó đã được một nhà thơ cũng là tù chính trị Côn Đảo phổ nhạc thành bài hát và điệu múa tập thể của các tù nhân. Ca khúc mở đầu bằng câu hát khắc sâu vào tâm khảm bao thế hệ: "Giữa dòng thác lũ nghiêng trời đất, các em vẫn như những cánh hoa ngược dòng...", trở thành thứ vũ khí tinh thần giúp người tù vượt qua đòn thù tra tấn.

Nhớ về chuyện liên lạc trong tù Côn Đảo qua từng thời kỳ, Trung tướng Châu Văn Mẫn - Phó ban Liên lạc Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày Côn Đảo - cho biết giai đoạn 1954-1963 dưới thời Ngô Đình Diệm, địch cấm tuyệt đối tù nhân gửi thư về nhà.

Phải đến sau năm 1963 và Hiệp định Paris 1973, địch mới cho phép tù nhân viết thư mỗi tháng một lần trên một mặt giấy A3 và phải qua kiểm duyệt. Các chiến sĩ cách mạng đã khéo léo lợi dụng việc này để đề nghị gia đình gửi tiền và thuốc Vitamin B1, C ra đảo nhằm phục vụ tập thể cũng như bồi dưỡng sức khỏe cho đồng đội sau các đợt tuyệt thực kéo dài.

Không những vậy, các chiến sĩ còn linh hoạt sử dụng mật mã và tín hiệu để truyền tải tư tưởng cách mạng về với gia đình. Bản thân Trung tướng Châu Văn Mẫn đã đổi tên em gái ở đầu thư thành "Thắng Mỹ" hay gửi lời thăm "các chú, các anh" và chúc "mùa màng thu hoạch kết quả tốt đẹp" để ngầm gửi gắm thông điệp chúc lực lượng bên ngoài đánh thắng giặc Mỹ.

Đấu tranh kiên cường giữa địa ngục trần gian

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Củ Chi "Đất thép thành đồng", bà Trần Kim Cúc - Ủy viên Ban Thường vụ Hội Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày TP.HCM - tham gia cách mạng từ năm 14 tuổi.

Rồi bà Cúc bị địch bắt. Trong 6 năm bị tù đày, bà cùng đồng đội đã trải qua nhiều cuộc đấu tranh nảy lửa tại nhà tù Thủ Đức, Tân Hiệp cho đến khi bị đày ra Côn Đảo.

"Trong tù, có cuộc đấu tranh ở Thủ Đức, địch đánh chết 3 chị, bản thân tôi đêm đó cũng bị đánh suýt chết. Dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt, chị em vẫn luôn duy trì tinh thần lạc quan cách mạng, vẫn ca hát, học thơ và dạy nấu ăn cho nhau", bà Kim Cúc nhớ lại.

côn đảo ảnh 3

Bà Trần Thị Trúc Chi chia sẻ những ký ức về cuộc sống của nữ tù chính trị tại Côn Đảo, trong đó có nỗi đau chia lìa gia đình và những năm tháng thiếu vắng tin tức người thân.

Dù đối mặt với đòn tra tấn man rợ hay ngục giam, các chiến sĩ cách mạng vẫn giữ vững ý chí thép và tinh thần yêu đời. Bà Cúc nhắc lại hình ảnh nụ cười nổi tiếng của cố chiến sĩ Võ Thị Thắng trước tòa án địch như một biểu tượng bất tử cho niềm tin chiến thắng của những người tù chính trị. Bà Võ Thị Thắng bị địch kết án 20 năm tù giam nhưng bản thân vẫn vui cười vì tin rằng chính quyền địch không thể tồn tại đủ chừng ấy thời gian để giam giữ mình.

Cùng chung ký ức về những năm tháng cô lập giữa đại dương, bà Trần Thị Trúc Chi - Ủy viên Ban Thường vụ Hội Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày TP.HCM - nghẹn ngào nhắc về nỗi đau khi nhiều nữ tù nhân không hay biết tin con nhỏ ở quê nhà bị bệnh hay qua đời. Mãi đến khi giải phóng trở về người mẹ mới biết con mình đã qua đời từ bao nhiêu năm trước. "Tôi rất mong các bạn trẻ bây giờ suy nghĩ về điều đó để thấy đây là những giá trị rất thiết thực của tự do, độc lập", bà nói.

Khép lại cuộc trò chuyện, các nhân chứng lịch sử gửi gắm thông điệp sâu sắc đến thế hệ trẻ về giá trị của độc lập, tự do. Những bài học từ lịch sử lao tù Côn Đảo không chỉ là tài sản tinh thần vô giá mà còn là lời nhắc nhở thế hệ hôm nay phải luôn biết ơn, trân trọng và tiếp nối truyền thống yêu nước của cha ông.

Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews

Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.

Trân trọng.

Đức An

Bạn có thể quan tâm