“Con là tất cả những gì cha mẹ luôn mơ ước hoặc không bao giờ muốn trở thành”

Cha mẹ ái kỷ

Chắc hẳn bạn cũng từng đôi lần chạm trán với những ông bố bà mẹ quá mức tự hào về con cái mình. Họ thường khoe khoang những thành tích của con mình với tất cả mọi người, nhiều tới mức khó chịu. Họ lý tưởng hóa hình ảnh của những đứa con và dường như tin tưởng tuyệt đối rằng chúng không bao giờ phạm bất cứ lỗi lầm nào. Điều này cũng đồng nghĩa với việc những ông bố bà mẹ này là những “chuyên gia nuôi dạy con” bậc nhất.

Họ cũng thường gián tiếp sống cuộc đời mình hằng mong ước thông qua đứa con, đắm mình trong ánh hào quang từ những bảng kết quả học tập “toàn điểm A”, những chiến thắng trong các giải thi đấu thể thao, âm nhạc hay điểm SAT gần như tuyệt đối của con cái mình. Đôi khi, những lời khoe mẽ của họ cũng khiến bạn hoài nghi về năng lực làm cha mẹ của chính bạn. Ôi sao, khi đặt cạnh họ ta mới thấy mình chưa làm tròn trách nhiệm của người làm cha làm mẹ!

Tự hào về con cái của mình là một chuyện, nhưng lợi dụng chúng để tô vẽ thêm cho lòng tự tôn thái quá của bản thân lại là một chuyện hoàn toàn khác. Bên cạnh đó, việc lý tưởng hóa con cái cũng gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực lên chính bản thân đứa trẻ.

Khả năng tự nhận thức ở trẻ sẽ bị suy giảm và chúng sẽ khó có thể ý thức được giới hạn của bản thân, cũng như học được cách tôn trọng cảm xúc của người khác. Suốt cuộc đời, chúng sẽ cảm thấy mình buộc phải không ngừng chứng tỏ bản thân là người chiến thắng. Khi chứng kiến những bậc cha mẹ luôn đề cao con cái, không đặt ra ranh giới hợp lý hay không sửa sai hành vi sai trái của con, chúng ta thường cảm thấy họ đã không thực sự “làm tròn vai” cha mẹ của mình.

Tâm lý cha mẹ ảnh hưởng lớn tới việc giáo dục con. Ảnh minh họa: Family Central.

Đối tượng tôi muốn nhắm đến trong chương này là những bậc cha mẹ luôn lý tưởng hóa con cái và lợi dụng điều đó để thỏa mãn tính Ái kỷ của bản thân. Để có thể hiểu rõ dạng tâm lý Ái kỷ này ở các bậc cha mẹ và lý do vì sao điều này lại gây hại nghiêm trọng đến con cái và những người xung quanh, đầu tiên, bạn cần trả lời câu hỏi: Các bậc cha mẹ nên đối xử với con cái như thế nào trong từng giai đoạn khác nhau để tạo cho chúng một môi trường sống và phát triển lành mạnh?

Có một giai đoạn trong cuộc đời của một đứa trẻ khi việc được cha mẹ tôn vinh và xem là “hoàn hảo” dường như là điều hoàn toàn tự nhiên và hợp lý. Bạn biết đấy, ai mới làm cha, làm mẹ cũng vui sướng vô cùng trước mỗi mốc phát triển của con, như khi chúng biết lẫy, tập bò, bập bẹ nói hay chập chững tập đi. Họ hân hoan chào đón từng sự kiện, như thể đó là những biến đổi có thể gây chấn động toàn thế giới, hay vì chỉ là một mốc phát triển hiển nhiên trong quá trình trưởng thành.

Hãy thử tưởng tượng hình ảnh của một bà mẹ trẻ say mê thủ thỉ và mỉm cười sung sướng với đứa con mới sinh đang nằm nôi của mình. Hay nghĩ về những người vốn thường trò chuyện rất hăng say và sâu sắc về đủ loại chủ đề trên trời dưới biển, giờ lại chẳng biết nói điều gì khác ngoài chuyện con cái. Họ hứng thú với việc chia sẻ cho nhau xem những tấm ảnh mới nhất của con và thực sự tin rằng chúng là những đứa trẻ xinh đẹp nhất trên đời (bất kể sự thật là gì và họ có nhận thức được nó hay không).

Trong những năm tháng đầu đời của trẻ, cha mẹ thường coi chúng là trung tâm vũ trụ và có một sức hút khổng lồ, cuốn họ vào vòng quay không ngừng. Không phải đứa trẻ nào cũng may mắn có được trải nghiệm ấy, nhưng dường như đó là điều đúng đắn và hợp lẽ như thể hành vi của những bậc cha mẹ “yêu con mù quáng” lại hoàn toàn phù hợp với những “khuôn mẫu chuẩn mực” của Winnicott.

Trong giai đoạn phát triển đầu tiên, trẻ sơ sinh cần cảm thấy được yêu thương và quan tâm để có thể trưởng thành một cách lành mạnh. Tình yêu thương hạnh phúc của cha mẹ dường như chính là “dưỡng chất” tinh thần cần thiết cho sự phát triển của trẻ.

Những tiến bộ khoa học thần kinh gần đây đã kiểm chứng cho nhận định này. Hầu hết chúng ta đều lầm tưởng rằng não bộ của trẻ sơ sinh đã hoàn chỉnh từ lúc sinh ra. Thực tế không phải như vậy, não bộ của trẻ vẫn tiếp tục phát triển và hoàn thiện trong vài năm sau đó.

Theo bác sĩ tâm lý kiêm nhà thần kinh học Allan Schore, các chất dẫn truyền thần kinh sản sinh ra trong quá trình tương tác vui vẻ, hòa thuận giữa mẹ và con có khả năng thúc đẩy sự liên kết trong hệ thống thần kinh của trẻ. Đây là điều kiện cần thiết cho quá trình hoàn thiện não bộ tự nhiên ở trẻ nhỏ.

Có thể nói rằng trẻ sơ sinh được lập trình sinh học để chờ mong một mối quan hệ hòa thuận và vui vẻ với những người chăm sóc mình. Não bộ của trẻ cần điều đó để phát triển thuận lợi. Cũng giống như để có sức khỏe thể chất tốt, trẻ cần được cung cấp những dưỡng chất quan trọng vậy.

Như bạn đã biết từ chương vừa rồi, những trải nghiệm đầu đời có tác động rất lớn đến quá trình hình thành nhân cách cũng như sự tự nhận thức về giá trị bản thân của trẻ. Trải nghiệm thời thơ ấu nếu diễn ra gần đúng với những kỳ vọng bẩm sinh sẽ giúp hình thành cảm giác bản thân là người có giá trị và đáng được yêu thương. Tuy nhiên, nếu không có những trải nghiệm như thế, tâm lý của trẻ dễ bị ám ảnh với suy nghĩ rằng bản thân khiếm khuyết hoặc xấu xí, hay chính là “nỗi hổ thẹn cốt lõi”.

Những hình ảnh chụp não bộ cho thấy, ở những đứa trẻ được nuôi dưỡng trong hoàn cảnh gia đình bất thường, thường kém phát triển và hệ thần kinh liên kết rời rạc hơn những trẻ có môi trường sống lành mạnh. Như tôi đã nói: Bản chất của tính Ái kỷ Cực đoan chính là phản ứng phòng ngự của một cá nhân trước những khiếm khuyết nội tại đầy đau đớn.

Do thiếu đi những mối quan hệ tích cực cần thiết trong giai đoạn phát triển đầu đời, những cá nhân Ái kỷ Cực đoan đã tự khoác lên mình một lớp “áo giáp” phòng vệ nhằm che giấu nỗi hổ thẹn cốt lõi nơi sâu thẳm tâm hồn khỏi chính mình và những người xung quanh.

Song, đến một giai đoạn nhất định trong cuộc đời trẻ, các bậc cha mẹ phải kiểm soát sự yêu chiều vô điều kiện này và có một cái nhìn thực tế hơn. Khi học bò, học đi và mở rộng thế giới quanh mình, trẻ cần hiểu rằng không phải điều gì mình làm cũng có thể mang lại niềm vui thích. Thế giới này không thiếu những khó khăn bất ngờ, những nguy hiểm cận kề. Trẻ cần nhận ra sự yếu đuối, mỏng manh và những giới hạn của bản thân.

Nhiều khi, trẻ vô tình đặt bản thân vào tình thế nguy hiểm, như bất cẩn lao ra đường để nhặt một trái bóng. Nhiệm vụ của các bậc phụ huynh là giúp trẻ hiểu rõ những điểm cần lưu ý khi đang vui chơi, phải cẩn thận với những chiếc xe ôtô chạy trên đường. Việc được cha mẹ bao bọc có thể khiến trẻ cảm thấy mình là toàn năng, là trung tâm của vũ trụ. Nhưng thực tế, chúng chỉ là một đứa trẻ nhỏ bé và gần như bất lực trước mọi hiểm nguy của cuộc đời.