Bạn có thể chuyển sang phiên bản mobile rút gọn của Tri thức trực tuyến nếu mạng chậm. Đóng

Mini Magazine

Người Việt xưa yêu thế nào, 'chữa lành' ra sao?

Theo nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, chúng ta biết nhiều về việc tiền nhân đã chiến đấu ra sao, nhưng lại ít biết về việc họ đã sống, đã yêu, suy tư và cảm nhận cái đẹp thế nào.

người Việt ảnh 1

“Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa

Người đời ai khóc Tố Như chăng?”

Cách đây 200 năm, Nguyễn Du đã gửi vào Truyện Kiều những khắc khoải về nhân thế. Đọc thơ văn Nguyễn Trãi, Cao Bá Quát, Chu Văn An, Hồ Xuân Hương… ta cũng thấy tiền nhân còn gửi lại đó nhiều bâng khuâng trăn trở, nhiều niềm vui lẫn nỗi buồn.

Thế kỷ 21 - nhiều người gọi là "Thế kỷ cô đơn”. “Chữa lành”, “sống trong hiện tại”, “bỏ phố về quê”... - liệu người xưa có gặp những “từ khóa” này như ta gặp hôm nay? Liệu ta có thể hấp thụ được dưỡng chất nào từ họ, để sống cuộc đời hiện tại tốt hơn?

Tri Thức - Znews đã gửi câu hỏi này tới nhà nghiên cứu Trần Quang Đức - tác giả của các cuốn sách Ngàn năm áo mũ, Chuyện trà - Lịch sử một thức uống lâu đời của người Việt, Họ và tên - Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt. Anh cũng là người giảng dạy về tư tưởng phương Đông, căn tính văn hóa Việt.

người Việt ảnh 2

Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức. Ảnh: FBNV.

Ta ít biết người xưa yêu thế nào, dù biết họ chiến đấu ra sao

- Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Chu Văn An… là những cái tên rất quen thuộc với người Việt. Nhưng ngoài những gì học trong sách giáo khoa, dường như ta không thực sự biết nhiều về con người của họ?

- Chúng ta biết khá nhiều về việc tiền nhân đã chiến đấu ra sao, nhưng lại biết quá ít về việc họ đã sống, đã yêu, đã suy tư và cảm nhận cái đẹp như thế nào... Thậm chí, không ít danh nhân chỉ còn là những cái tên đường, tên trường, nghe thật quen thuộc, nhưng lại hoàn toàn xa lạ với đời sống, tâm hồn của con người hôm nay.

người Việt ảnh 3

Tác giả Trần Quang Đức trong một chuyến du ngoạn. Ảnh: FBNV.

Bên cạnh đó, tôi nghĩ lâu nay chúng ta có xu hướng nhìn nhận tiền nhân như những biểu tượng lịch sử hơn là những con người sống động. Nguyễn Trãi gắn liền với sự nghiệp kháng Minh qua Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Du gắn với Truyện Kiều, Chu Văn An gắn chặt với câu chuyện dâng Thất trảm sớ… Những hình ảnh mang tính biểu tượng ấy dần che khuất sự phong phú trong đời sống của từng cá nhân.

Tôn vinh tiền nhân và kế thừa tiền nhân là hai việc rất khác nhau. Một mặt có thể rất giàu tượng đài, mặt còn lại, lại chưa phong phú về sự tiếp nối tư tưởng. Bởi vậy, điều tôi mong muốn là khôi phục mạch đối thoại đã bị gián đoạn giữa các thế hệ người Việt, để di sản tinh thần của quá khứ trở thành nội lực văn hóa và sáng tạo của con người hiện tại.

- Đọc sách của anh, có thể thấy những thú chơi của tiền nhân như thưởng trà, ngắm hoa, hay những sinh hoạt thường ngày như chuyện ăn mặc, tưởng chừng nhỏ nhưng lại có thể hé mở tư tưởng, mỹ cảm và tâm thế của con người từng thời đại.

Qua những khía cạnh này, anh đã có những khám phá thú vị nào về đời sống của người Việt xưa?

- Tôi đặc biệt thích tìm hiểu con người qua những sinh hoạt đời thường. Bởi một người uống trà thế nào, yêu thích cảnh vật gì, bài trí nơi ở ra sao, đôi khi cũng cho ta hiểu về họ không kém gì những phát biểu mang tính triết lý và đạo đức.

Trong thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Cao Bá Quát hay Đoàn Thị Điểm, ta bắt gặp một thế giới rất giàu mỹ cảm: tiếng suối, ánh trăng, hoa mai, bóng trúc, chén trà, cuộc rượu, giấc ngủ, nỗi tương tư...

Điều thú vị là họ không chỉ thưởng thức thiên nhiên mà còn tìm thấy trong đó những gợi mở về lẽ sống. Cái đẹp của đời sống không nhất thiết đến từ việc sở hữu nhiều thứ, mà từ khả năng cảm nhận sâu sắc những gì đang hiện hữu quanh mình. Đó là một năng lực mà con người hiện đại rất cần bồi đắp.

người Việt ảnh 4

Các cuốn sách của tác giả Trần Quang Đức. Ảnh: Harper's Bazaar Vietnam.

Tiền nhân có đối diện với các vấn đề như ta đang gặp?

- Khi nhắc tới các nhà Nho thời trung đại, người ta thường hình dung những con người đạo mạo, mũ cao áo dài, sống trong khuôn khổ lễ giáo. Nhưng qua thơ văn, dường như thế giới cảm xúc của họ phong phú hơn nhiều. Anh có thể chia sẻ thêm về những phương diện “rất đời” ấy của họ.

- Ta không nên đồng nhất con người với những chuẩn mực đạo đức mà xã hội của họ đề cao. Một nhà Nho có thể rất nghiêm cẩn trong việc hành xử ở chốn quan trường, nhưng cũng có thể rất lãng mạn, đa tình trong đời sống cá nhân.

Nguyễn Trãi thanh cao, cô độc “Láng giềng một áng mây bạc, khách khứa hai ngàn núi xanh”, “Án sách cây đèn là bạn cũ, song mai hiên trúc một lòng thanh”,... Với chính trường, ông đau đáu “Dốt nát lại lên làm tể tướng, lộng quyền nguy nước hại triều - dân”; “Phượng những tiếc cao diều hãy liệng, hoa thì hay héo cỏ thường tươi…”.

người Việt ảnh 5

Tranh chân dung Nguyễn Trãi.

Cao Bá Quát tuy ngông nghênh túy lúy: “Bè bạn giang hồ như có hỏi: Tiên gàn nằm khuất ở trong mây”, nhưng luôn tình cảm với vợ con “Tựa gối vợ hiền bung tóc chải, lôi tay con nhỏ ngả đầu nằm”; “Đất khách ta đang bệnh, nhớ con phải nén buồn. Nửa đêm qua chợt mộng, vừa gặp lệ như tuôn…”.

Nguyễn Du viết về những nàng ca kỹ với lòng xúc động sâu sắc; có lúc đa sầu đa cảm “bè bạn trách ta sầu mộng lắm, ở đời ai chẳng sống trong mơ?” cũng lại có những khi “kết bạn ngư tiều năm tháng ấy, khói hồ, cỏ nội, ngạo cười vang”.

Tùng Thiện Vương cũng để lại những vần thơ thấm đẫm tình yêu, nỗi nhớ nhung khắc khoải: “Mộng dầm chăn, khăn dầm lệ, áo dầm hương… Mười phần buồn, ba phần hận, bảy phần thương”; song cũng ý thức sâu sắc về sự hiện hữu của con người “Tên lớn chẳng lưu cùng trời đất, tháng ngày lần lữa dễ trôi suông”,...

Càng đọc họ, tôi càng nhận ra rằng người xưa không hề ít cảm xúc hơn chúng ta. Họ cũng yêu, cũng ghét, cũng ghen tuông, cũng nhung nhớ, cũng cô độc, cũng có những khát vọng không thể giãi bày. Nếu chỉ đọc họ qua những bài học đạo đức, qua những biểu tượng lịch sử, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần đẹp đẽ, sinh động nhất trong con người họ cùng đời sống phong phú của họ.

- Con người thời đại nào cũng phải đối diện với những mâu thuẫn giữa khát vọng cá nhân và những ràng buộc của gia đình, xã hội. Qua cuộc đời và trước tác của tiền nhân, anh nhận thấy họ đã có những lựa chọn thế nào?

- Tiền nhân không có một lựa chọn chung. Cao Bá Quát chọn con đường đối đầu. Nguyễn Bỉnh Khiêm chủ động rời quan trường, tạo dựng cho mình một không gian sống và vẫn duy trì ảnh hưởng bằng những hoạt động khác. Nguyễn Du trải qua nhiều giằng co giữa tâm tư cá nhân, hoàn cảnh lịch sử và trách nhiệm xã hội,...

Chỉ đọc người xưa qua những biểu tượng lịch sử, chúng ta sẽ bỏ lỡ phần đẹp đẽ, sinh động trong con người họ cùng đời sống phong phú của họ.

Điều đó cho thấy tự do không chỉ có một hình thái. Có người tìm kiếm tự do bằng sự phản kháng, có người bằng sự rút lui, có người bằng việc tạo dựng một thế giới tinh thần của riêng mình ngay giữa những ràng buộc.

Không có lựa chọn nào mặc nhiên cao quý, đúng đắn hơn lựa chọn nào. Thể trạng, tinh thần của mỗi người mỗi khác. Điều quan trọng là con người có đủ tỉnh táo để hiểu mình đang lựa chọn điều gì, vì sao lựa chọn và sẵn sàng chịu trách nhiệm đến đâu cho lựa chọn của mình hay không.

- Những năm gần đây, người trẻ quan tâm nhiều đến các chủ đề như chữa lành, sống trong hiện tại, kiệt sức vì công việc, tìm kiếm ý nghĩa sống. Người xưa liệu có từng đối diện với những vấn đề tương tự?

- Trong truyền thống tư tưởng phương Đông vốn có nhiều suy tư về việc dưỡng tâm, dưỡng sinh, tiết chế ham muốn - thanh tâm quả dục, nhận thức tính vô thường và tìm lại sự cân bằng giữa con người với tự nhiên.

Tinh thần tiêu dao của Đạo gia, sự tự tại phá chấp của Thiền tông hay quan niệm tri túc - biết đủ - đều có thể gợi mở cho đời sống hiện đại.

người Việt ảnh 6

Ảnh chụp bởi tác giả Trần Quang Đức trong một chuyến du ngoạn. Ảnh: FBNV.

Tuy nhiên, tôi không cho rằng con người nhất thiết phải tìm sự bình yên bằng cách rời xa xã hội, ẩn vào núi non, hay náu mình trong tự viện.

Tinh thần “cư trần lạc đạo” của Trần Nhân Tông là một “lifestyle” thú vị “Ở đời vui đạo cứ tùy duyên, đói cứ ăn thôi, mệt ngủ liền” sống giữa cõi đời mà vẫn tìm thấy niềm vui và sự an nhiên tùy theo điều kiện hiện có (tùy duyên), không câu nệ bám chấp.

Chính tinh thần nhập thế, “tâm bình thường là đạo” của các vị vua, hoàng thân mộ Phật đầu thời Trần, khiến tư tưởng của họ bao dung, giản dị, không tách rời đời sống. Trần Thánh Tông, phụ hoàng của Trần Nhân Tông, không sa đà vào những giãi bày giác ngộ, kiến giải Phật pháp, ông quan niệm về thiền về phật rất bình dị: “Từ ngày tóc chỏm mộ Thiền rồi, phá bỏ u mê một niệm thôi. Khi đã nhận ra chân tướng gốc, cuối cùng chốn chốn thảy yên vui”. Hay như “Đi ngủ, ăn cơm, tùy ý thích. Ngoài ra đâu có việc cần làm”.

Đôi khi, vấn đề không nằm ở chỗ cuộc sống đòi hỏi ta quá nhiều, mà ở chỗ ta đã để quá nhiều thước đo của xã hội quyết định giá trị và hạnh phúc của chính mình.

Kết nối với tiền nhân

- Nguyễn Du có câu thơ “Thi nhân bất đắc kiến, kiến thi như kiến nhân” (Không được gặp thi nhân, đọc thơ như gặp người). Qua quá trình đọc và nghiên cứu thơ văn trung đại, anh đã gặp gỡ và đồng điệu với những tâm hồn tiền nhân nào?

- Ở mỗi giai đoạn của cuộc đời, tôi lại tìm thấy sự đồng điệu với những tâm hồn khác nhau.

Tôi yêu sự ung dung, phá chấp của Tuệ Trung Thượng sĩ; sự thanh cao và hòa mình vào thiên nhiên của Nguyễn Trãi; sự minh triết, điềm nhiên của Nguyễn Bỉnh Khiêm; lòng trắc ẩn, tinh thần sống trọn vẹn từng phút giây của Nguyễn Du; khí chất tự do, ngạo nghễ của Cao Bá Quát... Họ không nhất thiết đồng quan điểm với nhau, và tôi cũng không nhất thiết đồng tình với tất cả những gì họ nghĩ.

Cách tri ân và nối rễ thông nguồn đẹp đẽ có lẽ là tiếp nhận những di sản tốt đẹp mà các thế hệ trước trao lại, vượt qua những giới hạn mà họ chưa thể vượt qua, rồi tiếp tục trao truyền cho thế hệ sau một cuộc đời tốt đẹp hơn.

Nhưng điều kỳ diệu của việc truy cập “Facebook”, đọc “status thơ” của họ (chỉ việc đọc thơ, tư liệu về các tiền bối - pv) là ta có thể kết bạn với những người sống trước mình hàng trăm, nghìn năm. Khoảng cách thời gian đôi khi không đáng kể bằng khoảng cách tâm hồn. Có những người sống cùng thời mà ta không thể trò chuyện, nhưng có những người đã mất từ nhiều thế kỷ trước lại khiến ta cảm thấy kết nối, thấu hiểu.

- Có thể thấy anh dành tình cảm đặc biệt cho Cao Bá Quát. Điều gì ở danh nhân này khiến anh đồng cảm sâu sắc đến vậy? Ngoài hình ảnh một nhà thơ tài hoa, ngạo nghễ, Cao Bá Quát có những phẩm chất và khát vọng nào vẫn có thể truyền cảm hứng cho con người hôm nay?

- Điều tôi yêu mến ở Cao Bá Quát trước hết là ý thức rất mạnh mẽ về bản ngã cùng phẩm giá của bản thân. Ông không dễ dàng chấp nhận những khuôn mẫu hay thước đo giá trị mà xã hội áp đặt lên mình. Tôi cũng không lý tưởng hóa sự phản kháng của ông. Cuộc đời Cao Bá Quát cho thấy cả vẻ đẹp lẫn cái giá của một cá tính mạnh mẽ khi va chạm thô bạo với thời đại.

Nhưng Cao Bá Quát không chỉ có sự ngạo nghễ, ngang tàng. Qua những gì ông viết, ta còn có thể thấy ông có một tâm hồn nhạy cảm, yêu thương gia đình, coi trọng bè bạn, thiết tha với cái đẹp và nhiều day dứt trước thực tại. Đặc biệt, tôi ấn tượng nhất là trí tưởng tượng bay bổng đến kỳ quái của cụ Cao.

Điều đáng học ở ông là tinh thần độc lập, khả năng tự định vị bản thân và khát vọng sống một cuộc đời xứng đáng với những gì mình tin tưởng. Tôi đặc biệt thích mấy câu thơ chữ Hán thể hiện rõ tính cách của Cao Bá Quát, mà tôi hay nói vui rằng, đó là “tinh thần khởi nghiệp” đặc trưng của ông: “Nhất lạp ngang tàng hỗn thế trần, thả phóng hành ca giang ngoại xuân, yên năng đê đầu oải ốc, phủ ngưỡng tuỳ tha nhân!”. Tôi dịch:

"Một nón hiên ngang sống giữa đời,

Ngân nga phóng bước bến xuân chơi,

Cớ chi luồn cúi trong nhà thấp,

Khúm núm vào ra theo ý người!"

- Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Chu Văn An là những con người thế nào ngoài những danh xưng mà chúng ta đều đã biết?

- Chu Văn An, qua phần thơ văn còn lại, không chỉ là một nhà nho cương trực mà còn là một tâm hồn yêu thiên nhiên, hướng vọng tới sự tự do, với đời sống tinh thần thanh tĩnh nhưng không nguôi nỗi lòng ái quốc.

Ông từng bày tỏ: “Công danh giấc mộng hoang đường vỡ, sông bể đường trần tít tắp chơi, mến cánh chim âu không bó buộc, sóng xanh muôn dặm liệng tung trời!”. Hay như “Lòng như giếng cổ không gờn sóng, thân với mây côi mãi luyến ngàn”; “Tấc son nào đã như tro nguội, gạt lệ khi nghe nhắc tiên hoàng".

người Việt ảnh 9

Tranh vẽ Hồ Xuân Hương của họa sĩ Lê Lam.

Nguyễn Du thì hiện lên với tôi như một con người luôn cảm nhận sâu sắc sự mong manh của kiếp người. Ông nhìn thấy nỗi đau của con người vượt qua những ranh giới về thời đại, địa vị hay quốc gia. Bên cạnh đó, ông là người giàu trải nghiệm, sống phong lưu, trọn vẹn trong từng phút giây.

Tôi ấn tượng nhất với những câu như: “Lúc điên cuồng nhất (chính là lúc) phong lưu nhất, trước gió nhìn xem áng liễu bay!”. Hay như “Sống mấy ai trăm tuổi, vui chơi phải kịp thời, buông xuôi chịu nghèo khó, cau có cả cuộc đời!”, “Sống chẳng dốc cho bầu rượu cạn, chết rồi ai tưới nấm mồ ta?”; “Khuyên người uống rượu vui chơi tràn, bóng xế hiên tây trời sắp tối!”...

Hồ Xuân Hương gợi cho tôi suy nghĩ về ý thức cá nhân, về khát vọng yêu thương và quyền được sống của người phụ nữ trong một xã hội có nhiều ràng buộc. Mặc dù cuộc đời bà còn rất nhiều khoảng trống tư liệu, và không phải mọi bài thơ truyền tụng dưới tên bà đều có thể được sử dụng như những chứng cứ tiểu sử. Nhưng chính Hồ Xuân Hương, cùng tiền bối của bà, Đoàn Thị Điểm, cho chúng ta thấy những cá tính nữ cường rất nổi bật, đánh dấu những vận động giới rất rõ rệt trong dòng chảy lịch sử Việt Nam.

Đọc tiền nhân thú vị chính ở chỗ ta liên tục phát hiện những con người khác phía sau những hình tượng đã trở nên quen thuộc.

người Việt ảnh 10

Ảnh chụp bởi tác giả Trần Quang Đức trong một chuyến du xuân Suối Mỡ. Trong chuyến đi cùng nhóm bạn, anh mang theo trà cụ, giấy bút... Ảnh: FBNV.

- Trong một xã hội đang biến đổi nhanh chóng và toàn cầu hóa, theo anh, người trẻ Việt Nam nên kết nối với di sản tinh thần của tiền nhân như thế nào để vừa bồi đắp nội lực văn hóa, vừa kiến tạo cho mình một lối sống và bản sắc riêng?

- Khi hiểu người đi trước đã sống ra sao, đã gìn giữ, gây dựng điều gì, đã phải vượt qua những gì, ta mới có thể biến di sản của họ thành nội lực văn hóa, nội lực tinh thần, để sống lành mạnh trong thời đại của mình, từ đó tự chọn con đường tiếp tục đi tới…

Tuy nhiên, chúng ta cũng không nhất thiết phải sống giống tiền nhân, phải phục cổ thì mới gọi là biết ơn, tiếp nối tiền nhân. Cách tri ân và nối rễ thông nguồn đẹp đẽ có lẽ là tiếp nhận những di sản tốt đẹp mà các thế hệ trước trao lại, vượt qua những giới hạn mà họ chưa thể vượt qua, rồi tiếp tục trao truyền cho thế hệ sau một cuộc đời tốt đẹp hơn!

Chúng ta cần hiểu quá khứ đủ sâu để không bị quá khứ trói buộc, đồng thời tiếp xúc với thế giới đủ rộng để không đánh mất khả năng tự định vị mình. Tôi mong người trẻ Việt Nam có thể đọc Nguyễn Du bên cạnh Shakespeare, đọc Nguyễn Bỉnh Khiêm bên cạnh Trang Tử hay Montaigne, thưởng thức Cao Bá Quát song song với sự choáng ngợp trước Lý Bạch, và thấy mình có quyền đối thoại với tất cả những tâm hồn lớn của nhân loại.

Nối rễ thông nguồn, kết nối với tiền nhân, xét cho cùng là để có thêm hành trang văn hóa, vun đắp thêm nội lực tinh thần, từ đó sống sâu sắc trong hiện tại, và lành mạnh bước vào tương lai. Điều đáng giá nhất mà chúng ta có thể học được từ những cá nhân kiệt xuất trong quá khứ, có lẽ chính là khả năng hấp thu các dưỡng chất của người đi trước, đồng thời kiến tạo nên một cuộc đời mang dấu ấn của riêng mình.

- Xin cảm ơn anh vì cuộc trò chuyện!

*Bài có sử dụng ảnh chân dung của Kỳ Anh Trần, do nhân vật cung cấp.

Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews

Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.

Trân trọng.

Văn hóa qua nghiên cứu lịch sử của trà

Văn hóa qua nghiên cứu lịch sử của trà

0

Là công trình nghiên cứu công phu, “Chuyện trà” không chỉ mang tới lịch sử của một thức uống mà còn là chuyện văn hóa, tinh thần của người Việt.

Thúy Hạnh

Bạn có thể quan tâm