Người Việt đóng tàu, làm lịch và sáng tạo khoa học, kỹ thuật

Trong một số công trình và diễn giải lịch sử trước đây, từng tồn tại quan điểm cho rằng người Việt thiếu đầu óc khoa học hoặc có thái độ thờ ơ với đổi thay. Tuy nhiên, công trình Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại của nhóm tác giả Trần Trọng Dương, Phạm Vũ Lộc và Nguyễn Ngọc Phương Đông, với cách tiếp cận liên ngành kết hợp sử liệu, khảo cổ và các phương pháp thực nghiệm, đã đặt lại vấn đề này.

Sách Lược sử khoa học và kĩ thuật Việt Nam tiền hiện đại. Ảnh: O.P.

Những dấu ấn kĩ thuật và hệ thống tri thức từ thực tiễn

Cuốn sách cho thấy một tinh thần chủ động học hỏi và năng lực đổi mới xuyên suốt của cộng đồng các dân tộc Việt Nam trong tiến trình giao lưu văn hóa.

Một trong những giá trị nổi bật của công trình là việc chỉ ra các kỹ thuật và tri thức bản địa gắn liền với thực tiễn đời sống. Đáng chú ý, một số công nghệ và phát minh bản địa đã vượt ra khỏi phạm vi trong nước và có những đóng góp ở những mức độ nhất định cho tiến trình văn minh rộng lớn hơn.

Trong lĩnh vực hàng hải, người Lạc Việt đã nghĩ ra cách dùng đồng bọc đáy thuyền để chống các loài ký sinh đục gỗ, một kỹ thuật được ghi nhận xuất hiện từ rất sớm; trong khi ở châu Âu, phương thức tương tự chỉ được áp dụng phổ biến muộn hơn khoảng 1.500 năm.

Ở lĩnh vực nông nghiệp, việc triều Đại Việt tiếp thu và làm chủ giống lúa sinh trưởng nhanh, chịu hạn tốt từ Chiêm Thành đã góp phần giảm thiểu nạn đói, đảm bảo an ninh lương thực và tạo điều kiện phát triển xã hội. Giống lúa này sau đó được sử dụng rộng rãi trong khu vực.

Trong lĩnh vực quân sự, triều Hồ đã cải tiến cấu tạo súng với bộ phận cốc mồi có nắp đậy, một chi tiết kỹ thuật quan trọng, góp phần giúp hỏa khí vận hành ổn định hơn trong điều kiện thực tế.

Bên cạnh các thành tựu kỹ thuật, cuốn sách cũng cho thấy trình độ tri thức của người Việt trong các lĩnh vực như thiên văn, lịch pháp, địa lý và toán học.

Người xưa không chỉ tiếp thu tri thức khu vực mà còn hình thành những cách gọi và hệ thống nhận diện riêng, như các chòm sao Tua Rua, sao Cày, sao Thần Nông, sao Vịt… Những tri thức này gắn liền với kinh nghiệm canh tác và đời sống sản xuất, cho thấy một hệ thống hiểu biết về tự nhiên được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Khả năng kết hợp các lĩnh vực tri thức cũng được thể hiện rõ trong thực tiễn lịch sử. Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 là một ví dụ tiêu biểu, khi các yếu tố địa lý, thủy văn và quy luật thủy triều được vận dụng hiệu quả trong chiến lược quân sự.

Sách cho thấy người Việt không chỉ tiếp thu mà còn tìm cách làm chủ tri thức và công nghệ mới. Nguồn: Kaovjets Art.

Tinh thần học hỏi, tiếp thu và cải biến công nghệ

Cuốn sách cũng cho thấy người Việt trong lịch sử không thụ động tiếp nhận tri thức từ bên ngoài. Trên thực tế, nhiều trường hợp cho thấy tinh thần chủ động tiếp cận và học hỏi.

Chẳng hạn như, Sứ thần thời Trần là Đặng Nhữ Lâm từng sao chép và mua “sách cấm” của nhà Nguyên để phục vụ việc làm lịch trong nước. Đến thế kỷ XVII, Nguyễn Văn Tú đã sang Hà Lan học chế tạo đồng hồ cơ khí và kính thiên văn.

Những trường hợp này cho thấy người Việt không chỉ tiếp thu mà còn tìm cách làm chủ tri thức và công nghệ mới.

Đến cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, các triều đại Tây Sơn và Nguyễn đã tiếp thu kỹ thuật đóng tàu phương Tây. Trong một số trường hợp, việc tiếp thu đi kèm với cải biến nhằm phù hợp với điều kiện thực tế trong nước. Triều Nguyễn cũng xây dựng hệ thống thành trì kiểu Vauban, một thành tựu đáng chú ý trong việc tiếp nhận và ứng dụng mô hình quân sự châu Âu trong khu vực.

Trong lĩnh vực thiên văn và toán học, nhà toán học Nguyễn Hữu Thận đã tiếp thu tri thức phương Tây để xây dựng bộ lịch Hiệp Kỷ thời Nguyễn, đạt độ chính xác cao hơn so với nhiều phương pháp trước đó.

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của nhiều tầng lớp xã hội trong sự phát triển khoa học - kĩ thuật. Từ vua chúa, quan lại, trí thức đến thợ thủ công và người lao động đều tham gia vào quá trình sáng tạo và ứng dụng kỹ thuật.

Các nhân vật như Vũ Như Tô, Lương Thế Vinh hay những người thợ trong các lĩnh vực binh khí, xây dựng… cho thấy khoa học - kĩ thuật không phải là lĩnh vực tách biệt khỏi đời sống xã hội. Dù sử liệu còn hạn chế, những ghi nhận còn lại cũng đủ để gợi mở về truyền thống lao động sáng tạo trong nhiều giai đoạn lịch sử.

Từ đó, cuốn sách gợi ra một thông điệp: khoa học và kĩ thuật luôn đồng hành với tiến trình phát triển của xã hội Việt Nam trong lịch sử. Ở góc độ chuyên môn, công trình không chỉ cung cấp tư liệu mà còn góp phần nhìn lại định kiến về người Việt “ngại thay đổi”, thờ ơ với khoa học - kĩ thuật.

Tóm lại, với cách tiếp cận liên ngành, kết hợp sử liệu, khảo cổ học và các phương pháp hiện đại, cuốn sách tái hiện một bức tranh khoa học - kĩ thuật có hệ thống. Từ đó, người đọc có thể nhìn nhận quá khứ một cách cân bằng hơn: không tự ti nhưng cũng không tự cao, mà là sự tự tin dựa trên hiểu biết về truyền thống sáng tạo của dân tộc.

Phỏng dựng di sản thời Lý bằng công nghệ thực tế ảo PGS.TS Trần Trọng Dương đưa ra giả thuyết về hình ảnh tượng Thích Ca sơ sinh tọa trên cột đá chạm búp sen rồng cuốn thời nhà Lý. 11:08 30/4/2021

Người Việt thời hậu Lê tự chế đồng hồ giống như phương Tây? Chỉ với tài riêng và khí cụ mộc mạc, người Việt đã làm được chiếc đồng hồ giống hệt người anh em song sinh chế tạo bằng máy móc ở phương Tây. 14:58 15/9/2019

Thuyền ngự của vương triều Nguyễn có gì đặc biệt Triều Nguyễn đã đóng hơn 25 loại tàu thuyền khác nhau, trong đó có những chiếc thuyền dành riêng cho nhà vua, hoàng gia triều thần và đoàn tùy tùng. 14:32 7/1/2023