Ngày tàn của sách bỏ túi

Sau gần một thế kỷ lưu hành rộng rãi, những cuốn sách bỏ túi - khổ nhỏ, giấy mỏng, lề hẹp, giá chỉ vài đôla, từng lấp đầy giá sách ở tạp hóa hay sân bay - đang trên đà tuyệt chủng. Doanh số sụt giảm suốt nhiều năm và chịu cạnh tranh gay gắt từ sách điện tử, sách nói và cả những hình thức ấn loát đắt tiền hơn như bìa cứng và bìa mềm thương mại.

Năm ngoái, ReaderLink - nhà phân phối sách lớn nhất nước Mỹ cho các hiệu sách sân bay, hiệu thuốc và chuỗi bán lẻ lớn như Target và Walmart - tuyên bố sẽ ngừng hẳn việc phân phối sách bỏ túi.

Hudson, chuỗi bán lẻ có hơn 1.000 cửa hàng tại các trung tâm giao thông trên khắp Bắc Mỹ, từng là nơi bền bỉ bán sách bỏ túi bên cạnh kẹo cao su, báo chí và gối du lịch, đã dần loại bỏ nó và ngừng bán hoàn toàn vào năm 2025. Sara Hinckley, phụ trách mảng sách và truyền thông Bắc Mỹ của công ty mẹ Avolta, cho biết các hiệu sách chuyên biệt của Hudson hiện chỉ còn một số ít đầu sách bỏ túi.

Lịch sử sách bỏ túi

Paula Rabinowitz, tác giả cuốn sách lịch sử văn hóa American Pulp (Sách bỏ túi Mỹ), truy nguyên "truyền thuyết ra đời" của sách bìa mềm hiện đại về giữa thập niên 1930. Thất vọng não nề với lựa chọn sách báo ở ga tàu Exeter, biên tập viên người Anh Allen Lane bèn quyết tâm đưa những câu chuyện hay hơn đến đông đảo công chúng. Ông xuất bản những cuốn bìa mềm nhỏ gọn, thiết kế thương hiệu thông minh, rồi đem bán ở hàng quán với mức giá không quá một bao thuốc.

"Một trong những công nghệ xuất sắc trong lịch sử thế giới, vì bạn có thể nhét cuốn sách vào túi xách hay túi áo", Rabinowitz bình luận.

Mức giá rẻ đòi hỏi chi phí sản xuất thấp. Gáy sách dán keo thay vì khâu chỉ, bìa dễ bong ra còn trang thì dễ rơi rụng. Thư viện hiếm khi mua loại này, một phần vì nó quá mong manh.

Một cuốn Gone with the Wind (Cuốn theo chiều gió) phiên bản sách bỏ túi. Ảnh: NYT.

Nhưng sách bỏ túi lại rất phổ biến ở những nơi khác. Đến năm 1939, những cuốn sách bỏ túi do Penguin Books của Lane phát hành đặt chân đến Mỹ. Sách bỏ túi của nhà xuất bản khác như Pocket Books cũng nhanh chóng được bán với giá 25 xu tại siêu thị và nhà ga, do chính các công ty phân phối tạp chí và kẹo bánh đưa đến.

"Ở Mỹ có thể chỉ có vài trăm hiệu sách, nhưng lại có hàng nghìn tiệm thuốc, bến xe buýt ở các thị trấn nhỏ", Rabinowitz nói. "Vì vậy sách bỏ túi mới có cái tên đó - mass martket parperback (bìa mềm đại chúng). Một hệ thống tiếp thị sách thực sự rất mạnh".

Trong Thế chiến II, chính phủ Mỹ phát sách bỏ túi đặc biệt cho binh sĩ, in khổ ngang để mỗi trang chứa nhiều chữ hơn và vừa với túi quân phục. Sau chiến tranh, sách và vũ khí là hai loại vật tư duy nhất mà quân đội yêu cầu binh sĩ phải trả lại. Các nhà xuất bản lo sợ nếu không thu hồi, hàng triệu cuốn sách bỏ túi miễn phí sẽ tràn ngập thị trường Mỹ và hủy hoại hoạt động kinh doanh của họ. Số sách ấy thường bị bỏ lại ở quốc gia nơi lính Mỹ từng tham chiến.

Giữa thế kỷ 20, sách bỏ túi thường có bìa mà ngày nay sẽ bị cho là "khêu gợi", chẳng hạn phụ nữ đang cởi bỏ một phục sức. Nhiều cuốn thuộc thể loại cao bồi viễn Tây, trinh thám hoặc self-help, và thậm chí đam mỹ và bách hợp cũng rất ăn khách. Một số sách bỏ túi tác phẩm kinh điển cũng có bìa táo bạo như vậy.

Trong nhiều thập niên, sách bỏ túi bán ra số lượng khổng lồ. Bìa cứng bán vài chục nghìn bản đã là thành công, còn sách bỏ túi ăn khách doanh số có thể gấp cả trăm lần như thế.

Stephen King, bản thân cũng là một tác giả sách bỏ túi nổi tiếng, kể rằng ông lớn lên cùng những cuốn sách bỏ túi 35 xu mua ở tiệm thuốc. Khi còn trẻ, ông mua mọi sách bỏ túi của nhà văn trinh thám John D. MacDonald mà ông tìm được - đôi khi cả những cuốn có "cô nàng xinh xắn" trên bìa. Ông buồn bã khi thấy chúng biến dần mất giống như băng VHS.

Sách bỏ túi vừa với túi tiền của ông, và về sau chính nhờ tiền bán sách bỏ túi mà ông có thể bỏ nghề dạy học để viết văn toàn thời gian. Khi New American Library mua quyền xuất bản sách bỏ túi tiểu thuyết đầu tay năm 1974 của King, Carrie, họ trả 400.000 USD.

Penguin Books, với logo hình chim cánh cụt quen thuộc, là đơn vị tiên phong sản xuất sách bỏ túi. Ảnh: mrsblackwell.

Độc giả điều tiết thị trường xuất bản

Thập niên 1990, khi doanh số sách bỏ túi bắt đầu sụt giảm, công nghệ mới xuất hiện, gọn nhẹ hơn và thường cũng rẻ hơn sách in. Các nhà xuất bản từng lo ngại sách điện tử sẽ thay thế gần như hoàn toàn sách in.

Điều đó đã không xảy ra. Theo Hiệp hội Các Nhà xuất bản Mỹ, sách vật lý vẫn chiếm khoảng 75% doanh số bán sách. Nhưng sách bỏ túi lại là nạn nhân.

Theo Circana BookScan, khoảng 103 triệu bản sách bỏ túi bán ra năm 2006 - một năm trước khi Kindle ra mắt. Năm 2025, con số đó chưa đến 18 triệu bản.

Thập niên qua, số đầu sách bỏ túi xuất bản tại Mỹ cũng giảm, nhưng không quá mạnh - từ khoảng 54.000 xuống còn 44.000. Không phải nhà xuất bản, mà chính độc giả dẫn đầu xu hướng rời bỏ sách bỏ túi.

Sách điện tử đã "cải đạo" nhiều độc giả trung thành của sách bỏ túi. Chẳng hạn, độc giả ngôn tình - thường đọc ngấu nghiến nhiều cuốn mỗi tuần - từng mua sách bỏ túi theo từng lốc. Họ cũng là dẫn đầu trào lưu chuyển sang máy đọc sách, có thể lưu trữ hàng nghìn e-book cùng lúc.

Kỹ thuật số không phải đối thủ duy nhất của sách bỏ túi. Độc giả giờ đây dường như sẵn sàng mua sách khổ lớn hơn và giá đắt hơn như bìa mềm thương mại và bìa cứng. Người đọc ngôn tình thậm chí sẵn sàng trả gấp 3-4 lần để sở hữu bìa cứng cao cấp có mép giấy nhuộm màu sặc sỡ hoặc các chi tiết trang trí khác.

"Chúng tôi chạy theo khách hàng. Đơn giản là độc giả không còn muốn sách bỏ túi nữa", CEO của ReaderLink Dennis Abboud nói.

Dù vậy, không phải mọi đầu sách bỏ túi đều biến mất ngay. Những tác phẩm kinh điển như Giết con chim nhại, Bắt trẻ đồng xanh vẫn bán chạy sách bỏ túi vì giá rất rẻ. Nhà xuất bản Vintage cho biết đã vận chuyển hơn 210.000 bản sách bỏ túi A Raisin in the Sun trong năm 2025.

Đồng thời, sách bỏ túi vẫn thu hút giới sưu tầm. Hiệu sách Strand ở New York bán hàng nghìn bản sách bỏ túi cũ mỗi năm, theo June Amelia, người phụ trách mua sách cũ tại cửa hàng; có những nhà sưu tầm và người kinh doanh sẵn sàng chi hàng trăm đôla.

Tuy nhiên, về mặt tài chính, sách bỏ túi ngày càng kém hợp lý. Theo Abboud, chi phí sản xuất một sách bỏ túi và bìa mềm thương mại của cùng cuốn sách chỉ chênh nhau khoảng 30 xu - nhưng bìa mềm đại chúng có thể bán đắt hơn 6 USD.

(*) Trong bài có sử dụng hình ảnh của Göksu Taymaz/Pexel.