Nền tảng cho tư duy dài hạn của Việt Nam

Lịch sử chữ viết không chỉ là lịch sử của công cụ. Đó là lịch sử của cấu trúc tư duy.

Mỗi lần một xã hội thay đổi phương tiện lưu trữ và truyền tải tri thức, cách con người nghĩ cũng thay đổi theo. Từ văn bản viết tay sang in ấn, từ sách giấy sang Internet, mỗi bước chuyển không chỉ làm tăng tốc độ thông tin mà còn tái cấu trúc cách não bộ được rèn luyện.

Với Việt Nam, điều này càng đặc biệt. Bởi nếu nhìn lại một cách tỉnh táo, chữ Quốc ngữ - hệ chữ mà chúng ta đang sử dụng hằng ngày - mới chỉ có hơn 120 năm được sử dụng phổ thông chính thức trong hệ thống giáo dục và hành chính. So với hàng nghìn năm chữ Hán - Nôm, đó là một quãng thời gian rất ngắn trong lịch sử tư duy của một dân tộc.

Và hôm nay, khi Internet đang thay đổi thói quen đọc với tốc độ chưa từng có, câu hỏi đặt ra không chỉ là ngành xuất bản có còn giữ vai trò trung tâm hay không. Câu hỏi sâu hơn là: Việt Nam đã có một chiến lược quốc gia rõ ràng về tri thức dân tộc hay chưa? Hay vẫn “nhập khẩu”? Trước đây, nhập khẩu từ Trung Quốc, giờ nhập khẩu từ Phương Tây?

Từ chữ Hán đến chữ Quốc ngữ: một cuộc thay “hệ điều hành” tư duy

Trong nhiều thế kỷ, tri thức tại Việt Nam gắn với chữ Hán và tầng lớp sĩ phu. Việc học gắn với kinh điển, thi cử, văn chương biền ngẫu. Tri thức không phổ cập đại chúng.

Khi chữ Quốc ngữ dần được sử dụng rộng rãi từ đầu thế kỷ XX, điều đó không chỉ giúp người dân dễ đọc, dễ viết hơn. Nó còn mở ra khả năng phổ cập báo chí, tiểu thuyết, khoa học, chính luận. Nó tạo điều kiện để các khái niệm hiện đại như “công dân”, “hiến pháp”, “dân quyền”, “quốc gia - dân tộc” thâm nhập vào đời sống trí thức Việt Nam.

Chỉ trong hơn một thế kỷ, Việt Nam đã đi từ một xã hội chữ Hán - Nôm sang một xã hội chữ Quốc ngữ hiện đại, tiền đề cho bước chuyển tiếp theo với hệ kiến thức Latin của thế giới. Đó là một bước chuyển tư duy lớn. Tuy vậy, nền tảng đọc - viết đại chúng của Việt Nam vẫn còn tương đối “trẻ”.

Và khi nền tảng ấy vừa kịp hình thành ổn định trong vài thập kỷ gần đây, Internet lại xuất hiện như một cơn sóng mới.

Internet và ảo tưởng về “đọc nhiều”

Internet mang đến một cuộc dân chủ hóa tri thức ở cấp độ toàn cầu. Một sinh viên Việt Nam hôm nay có thể truy cập vào kho bài giảng của Harvard, MIT, Oxford chỉ bằng một chiếc điện thoại.

Nhưng cùng lúc đó, Internet cũng làm thay đổi nhịp độ đọc. Chúng ta đọc nhanh hơn, ngắn hơn, chuyển đổi liên tục giữa các nội dung. Mỗi lần đọc kéo dài vài phút, sau đó là thông báo mới, video mới, đường link mới. Tổng lượng chữ đọc có thể tăng lên. Nhưng khả năng duy trì sự tập trung dài hạn lại suy giảm.

Hãy quay lại hình ảnh marathon. Một người nói rằng họ đã chạy đủ 42 km - bằng cách chia thành 21 lần chạy 2 km rồi nghỉ dài. Tổng quãng đường đúng là 42 km. Nhưng đó không phải là marathon. Marathon là khả năng duy trì áp lực liên tục. Cơ bắp được rèn không chỉ bằng quãng đường, mà bằng sức bền không gián đoạn.

Não cũng vậy. Khả năng đọc một cuốn sách 400-500 trang, theo dõi một hệ thống lý thuyết phức tạp, hiểu một lập luận kinh tế vĩ mô hay một công trình lịch sử nhiều tư liệu - đó là dạng “marathon” của trí tuệ.

Nếu chúng ta chỉ quen đọc từng đoạn 2 km rồi dừng lại, tổng lượng thông tin có thể lớn, nhưng sức bền tư duy sẽ yếu.

Với một nền chữ Quốc ngữ mới hơn 120 năm phổ cập, việc đánh mất thói quen đọc sâu quá sớm là một rủi ro không nhỏ.

Khi thị hiếu lấn át nền tảng

Thị trường sách Việt Nam những năm gần đây phát triển năng động. Sách kỹ năng, truyền cảm hứng, kinh doanh, self-help chiếm tỷ trọng lớn và có doanh số tốt. Điều đó phản ánh nhu cầu cải thiện bản thân rất tích cực của người trẻ.

Nhưng nếu nhìn ở góc độ dài hạn, một nền xuất bản chỉ vận hành theo thị hiếu ngắn hạn sẽ dần thu hẹp những mảng khó đọc: triết học nền tảng, khoa học tự nhiên nghiêm túc, lịch sử khảo cứu chuyên sâu, xã hội học hàn lâm.

Những cuốn sách bán chậm thường lại là “nguyên liệu đầu vào” của nền học thuật. Không có chúng, không có tầng lớp quen đọc và suy nghĩ dài.

"Hồi ức, giấc mơ, suy ngẫm" là một trong số ít các cuốn sách vừa có tính học thuật cao, "khó đọc" nhưng vẫn có sức bán tốt. Ảnh: O.P.

Sau nhiều thập kỷ chiến tranh và đứt gãy học thuật trong thế kỷ XX, Việt Nam mới chỉ có khoảng hơn 30 năm mở cửa mạnh mẽ với tri thức toàn cầu kể từ Đổi Mới. Đó là một khoảng thời gian chưa dài.

Nếu trong giai đoạn xây nền này mà thói quen đọc sâu suy yếu, chúng ta có nguy cơ thiếu hụt lớp người có khả năng xây dựng lý thuyết, nghiên cứu độc lập và hoạch định chính sách dựa trên nền tảng học thuật vững chắc.

Xuất bản như một phần của chiến lược quốc gia về tri thức

Ở nhiều quốc gia phát triển, xuất bản học thuật và sách nền tảng được xem như một phần của chiến lược quốc gia về tri thức. Nhà nước, trường đại học, quỹ nghiên cứu và doanh nghiệp cùng tham gia đầu tư dài hạn.

Họ hiểu rằng sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở GDP hay xuất khẩu, mà ở năng lực sản sinh tri thức của chính mình.

Việt Nam đang nói nhiều đến chuyển đổi số, kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo. Nhưng đổi mới sáng tạo không thể tồn tại nếu thiếu nền tảng đọc - viết sâu.

Không thể có khoa học mạnh nếu sinh viên và nhà nghiên cứu không quen đọc công trình dày, không quen theo dõi lập luận dài. Không thể có chiến lược kinh tế dài hạn nếu đội ngũ hoạch định chính sách chỉ quen tiếp nhận thông tin ngắn hạn.

Vì thế, câu hỏi không chỉ dành cho ngành xuất bản.

Câu hỏi là: Việt Nam đã có một chiến lược quốc gia rõ ràng về việc xây dựng hạ tầng mềm - tức hạ tầng tri thức - hay chưa?

Hạ tầng mềm và tương lai tư duy Việt Nam

Chúng ta có thể xây cao tốc trong vài năm. Có thể dựng khu công nghiệp trong một thập kỷ. Nhưng xây dựng thói quen đọc sâu của một thế hệ có thể cần vài chục năm, thậm chí dài hơn.

Nếu chữ Quốc ngữ mới hơn 120 năm phổ cập, thì nền văn hóa đọc hiện đại của Việt Nam thực ra còn rất trẻ. Và mọi nền tảng trẻ đều cần được nuôi dưỡng cẩn trọng.

Văn hóa đọc cần được nuôi dưỡng cẩn trọng. Ảnh: Đinh Hà.

Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ. Nhưng không thể nhập khẩu hoàn toàn nền tảng tư duy. Nếu một thế hệ không quen chịu đựng sự phức tạp, không quen đi hết một lập luận dài, không quen đọc sâu, thì khả năng xây dựng chiến lược quốc gia dài hạn cũng sẽ bị giới hạn.

Câu hỏi cuối cùng vì thế không phải là: xuất bản có còn quan trọng trong kỷ nguyên Internet hay không. Câu hỏi là: Việt Nam muốn trở thành một quốc gia chỉ tiêu thụ thông tin toàn cầu, hay một quốc gia có khả năng sản sinh tri thức, xây dựng lý thuyết và tự thiết kế tương lai của mình?

Nếu là vế thứ hai, thì xuất bản - dù phải đổi mới, số hóa và thích nghi - vẫn là một trụ cột không thể thiếu của nền tảng trí tuệ quốc gia.

Bởi vì cuối cùng, sức mạnh bền vững của một dân tộc không chỉ nằm ở những công trình bê tông và thép, mà ở cấu trúc tư duy được xây dựng trong đầu mỗi công dân của mình.