Mỹ và Iran đã sai?

Iran từng tin rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ triển khai một chiến dịch tấn công chớp nhoáng vì Tehran từ chối nhượng bộ yêu cầu từ bỏ chương trình hạt nhân. Đây sẽ là một hành động phô trương sức mạnh song giúp Mỹ không bị cuốn vào kiểu xung đột kéo dài như ông Trump từng chỉ trích những người tiền nhiệm.

Tiến sĩ James M.Dorsey - nghiên cứu viên tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam thuộc Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore, chia sẻ với Chanel News Asia - nhận định Iran đã sai. Hôm 28/2, Mỹ và Israel phát động “Cơn thịnh nộ khủng khiếp” nhằm vào Iran. Lãnh đạo tối can Ali Khamenei đã thiệt mạng trong ngày đầu tiên của chiến dịch.

Sai lầm từ cả hai phía

Ông Dorsey cho rằng việc Mỹ và Israel tuyên bố chiến thắng vào thời điểm này là quá sớm. Khả năng cao Iran đã chuẩn bị cho người kế nhiệm nhà lãnh đạo 86 tuổi từ lâu. Các quan chức Iran đẩy nhanh quá trình tìm lãnh đạo mới sau giao tranh ngắn với Israel và Mỹ từ năm 2025, trong đó Israel ám sát nhiều tướng lĩnh cấp cao và lực lượng an ninh Iran.

Tuy nhiên, bằng cách lựa chọn thách thức phương châm "lẽ phải thuộc về kẻ mạnh" của ông Trump, Iran đặt cược vào cách diễn giải lịch sử nước Mỹ hậu Thế chiến II. Iran nhìn thấy công thức chung về những thất bại quân sự và rút lui của Mỹ, từ lần rút quân khỏi Beirut năm 1983 sau các vụ đánh bom đại sứ quán và doanh trại, cho đến gần đây nhất là cuộc tháo chạy khỏi Afghanistan năm 2021. Dẫu vậy, khuôn mẫu này vốn không còn đúng kể từ khi ông Trump nhậm chức.

Khói bốc lên sau một vụ nổ tại Tehran của Iran ngày 1/3. Ảnh: WANA.

Ngoài ra, ông Dorsey cho rằng Washington cũng có thể tính toán sai lầm. Để làm chệch hướng kế hoạch của Mỹ, giới lãnh đạo Iran cần giữ vững ổn định chính trị. Đây là mục tiêu khả thi, nếu sự ra đi của ông Khamenei không châm ngòi các làn sóng chia rẽ, đặc biệt trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo - vốn là trụ cột quân sự của Iran.

Nền chính trị Iran không phụ thuộc vào một cá nhân duy nhất mà mang tính định chế rất cao. Ngay cả khi đối mặt với những biến động lớn từ năm 1979, hệ thống này vẫn cho thấy khả năng tồn tại bền bỉ.

Mọi thay đổi tại Iran thường có xu hướng xuất phát từ chính bên trong hệ thống. Trước các cuộc không kích, nhiều nhà phân tích dự đoán người kế nhiệm ông Khamenei sẽ là một nhân vật có tư tưởng cứng rắn. Tuy nhiên, cho đến khi người kế vị chính thức được công bố, rất khó để dự đoán chính sách mới sẽ có gì khác biệt.

Mục tiêu ông Trump đặt ra cho chiến thắng của Mỹ và Israel lại cao hơn nhiều. Để tuyên bố thành công, họ phải khiến đối phương nhượng bộ hoàn toàn, hoặc ít nhất vô hiệu hóa chương trình hạt nhân và xóa bỏ năng lực tên lửa đạn đạo.

Thế giới thấp thỏm

Nguy cơ bùng phát chiến tranh quy mô khu vực với cường độ cao hơn là mối lo ngại lớn. Amin Saikal - giáo sư ngành nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Quốc gia Australia - nhận định nếu Mỹ và Israel từng thanh minh các chiến dịch do họ khơi mào không dẫn đến chiến tranh khu vực, thì họ đã nhầm bởi kịch bản này đang xảy ra.

Nhiều quốc gia có thỏa thuận hợp tác chặt chẽ với Iran, gồm Trung Quốc và Nga, đã lên án hành động của Mỹ và Israel. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres, cùng nhiều nước khác, khẩn thiết kêu gọi giảm leo thang và quay trở lại đàm phán ngoại giao.

Song ông Saikal cho rằng khả năng này dường như rất mong manh. Mỹ và Iran đang trong vòng đàm phán thứ 2 về chương trình hạt nhân. Ngoại trưởng Oman, trung gian hòa giải giữa hai bên, công khai tuyên bố chỉ vài ngày trước rằng "hòa bình đã nằm trong tầm tay". Ông Dorsey cho rằng ông Trump đã phá vỡ các chuẩn mực ngoại giao khi đàm phán dường như đạt tiến triển.

Khói bốc lên nghi ngút từ cảng Zayed tại Abu Dhabi, UAE, ngày 1/3. Ảnh: Reuters.

Theo Guardian, tấn công các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh là lằn ranh Iran chưa bao giờ vượt qua trong những căng thẳng trước đây.

Trong khi các quốc gia vùng Vịnh nhỏ hơn như Qatar, UAE và Bahrain có thể không trả đũa Iran, câu hỏi đặt ra là cường quốc khu vực, Saudi Arabia, sẽ làm gì.

Đòn trả đũa của Iran diễn ra trong bối cảnh hình ảnh vệ tinh cho thấy số lượng máy bay chiến đấu của Mỹ - gồm cả máy bay tiếp nhiên liệu - đóng quân tại căn cứ không quân Prince Sultan đang tăng. Saudi Arabia từng tuyên bố họ sẽ không cho phép bên nào dùng không phận hoặc lãnh thổ để hành động quân sự chống lại Iran.

Saudi Arabia đã lên án việc Iran phóng tên lửa vào các mục tiêu gần thủ đô Riyadh. Hiện tại, Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh khác có thể sẽ giữ thái độ chờ đợi và quan sát thay vì đổ thêm dầu vào lửa.

Tuy nhiên, chưa rõ suy đoán này có thành hiện thực hay không nếu Iran hoặc lực lượng Houthi ở Yemen tấn công tàu vận tải quốc tế trên các tuyến đường thủy quan trọng ở vùng Vịnh.

Vùng Vịnh không phải bên duy nhất trong khu vực lo ngại bị cuốn vào một cuộc chiến mà họ đã tìm cách ngăn chặn quyết liệt. Thổ Nhĩ Kỳ cũng thấp thỏm với trường hợp Iran tấn công vào các căn cứ Mỹ.

Thổ Nhĩ Kỳ cất giữ vũ khí hạt nhân của Mỹ tại Căn cứ không quân Incirlik theo thỏa thuận chia sẻ vũ khí hạt nhân của NATO. Nước này bác bỏ cáo buộc họ cho phép Mỹ và Israel dùng lãnh thổ và không phận nhằm vào Iran.

Nỗi lo của Thổ Nhĩ Kỳ càng gia tăng sau khi liên minh 5 nhóm chiến binh người Kurd gốc Iran đóng tại Iraq được thành lập vào tuần trước, một số nhóm từng nhận hỗ trợ từ Mỹ và Israel. Liên minh này muốn lợi dụng khoảng trống quyền lực ở Iran để củng cố vị thế của người Kurd.

“Mặc dù khó khẳng định chắc chắn cuộc chiến sẽ đi về đâu, diễn biến hiện tại cho thấy xung đột sẽ kéo dài, thậm chí hàng tuần. Thông qua cuộc chiến này, Mỹ gửi tín hiệu đến các đối thủ rằng họ vẫn là cường quốc toàn cầu hàng đầu, trong khi Israel tìm cách củng cố vị thế thống trị khu vực”, ông Saikal nhận định.

Không rõ liệu các cuộc đàm phán tiếp theo sẽ dẫn đến kết quả gì nếu cả hai bên đều không chịu nhượng bộ.

“Người dân Iran, khu vực và thế giới thật đáng thương khi phải gánh chịu hậu quả của một cuộc chiến khác ở Trung Đông nhằm đạt lợi ích địa chính trị trong một thế giới vốn đã đầy bất ổn”, ông Saikal kết luận.