Tổng thống Donald Trump khẳng định Mỹ và Iran đang đàm phán “hiệu quả”. Trong khi đó, Iran nhiều lần phủ nhận thông tin này.
Giữa lúc xung đột căng thẳng nhất, thật khó để xác định xem tuyên bố nào đúng sự thật. Al Jazeera đã phân tích sâu hơn về lợi ích mỗi bên đạt được từ đàm phán hoặc kết thúc chiến sự để có cái nhìn rõ ràng hơn.
Mỹ đạt được gì?
Ông Trump thông báo về “những điểm đồng thuận quan trọng” sau đàm phán “rất tốt” với một nhân vật “cấp cao” giấu tên của Iran ngay thời điểm thị trường chứng khoán Mỹ mở cửa cho tuần giao dịch mới.
Thời hạn 5 ngày để Iran phản hồi tích cực cũng trùng với thời điểm kết thúc tuần giao dịch. Nhiều người chú ý tới cột mốc này, đặc biệt sau hai tuần giá dầu biến động theo các sự kiện ở Trung Đông.
Đề cập tới đàm phán cũng câu thêm thời gian để quân đội Mỹ đến Trung Đông, nếu Washington quyết định triển khai bộ binh vào lãnh thổ Iran.
Một trong những người đặt câu hỏi về động cơ của Mỹ có Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. “Chúng tôi không tiến hành đàm phán nào với Mỹ. Tin giả đang thao túng thị trường dầu mỏ và tài chính, nhằm vùng vẫy khỏi vũng lầy Mỹ và Israel đang mắc kẹt”, ông Ghalibaf viết trên mạng xã hội.
 |
| Thị trường xăng dầu toàn cầu rúng động vì chiến sự Trung Đông. Ảnh: Reuters. |
Tác động lên thị trường chứng khoán và giá dầu liên quan cả Mỹ và Iran. Tuy nhiên, với Tehran, lợi ích nằm ở những thiệt hại từ cuộc chiến lên nền kinh tế Mỹ và toàn cầu. Iran muốn Mỹ chịu tổn thất kinh tế như một biện pháp răn đe, để Mỹ và Israel phải suy tính kỹ trước khi tấn công Tehran trong tương lai.
Do đó, Mỹ đẩy mạnh thông tin về đàm phán nhằm trấn an thị trường, song Iran làm điều ngược lại, bác bỏ mọi khả năng đối thoại để duy trì sự hỗn loạn, không cho chính quyền Trump khoảng nghỉ nào.
Ông Trump dường như đánh giá thấp hệ lụy từ cuộc xung đột do Mỹ và Israel khơi mào ngày 28/2, cũng như khả năng chịu đòn lì lợm của Iran. “Họ không hề có ý định tấn công tất cả quốc gia Trung Đông… Không ai ngờ tới điều đó”, ông nói, khẳng định “ngay cả những chuyên gia giỏi nhất” cũng không nghĩ tới tình huống này.
Giờ đây, thực tế nghiệt ngã buộc ông Trump phải tỉnh ngộ trước những hậu quả ông từng phớt lờ. Dù phe diều hâu vẫn thúc ép ông lún sâu vào cuộc chiến, ông Trump phát tín hiệu sẵn sàng thỏa hiệp để rút lui khỏi thế bế tắc.
Tổng thống Mỹ ra lệnh tạm thời miễn trừ lệnh trừng phạt với một số lô dầu của Iran, nhằm ổn định giá dầu. Đây là lần đầu tiên dầu mỏ Iran được dỡ bỏ lệnh trừng phạt kể từ năm 2019. Iran chắc chắn hiểu quyết định này là kết quả từ chiến thuật mở rộng xung đột ra vùng Vịnh và eo biển Hormuz.
Cuộc chiến này vốn không được lòng dân Mỹ, và giờ đây còn “mất điểm” hơn nữa khi túi tiền người dân bị ảnh hưởng. Tất cả diễn ra ngay trước thềm bầu cử giữa kỳ cuối năm 2026.
Do đó, ông Trump có hai lựa chọn: Kéo dài cuộc chiến này và gánh chịu những tổn thất về kinh tế và chính trị, hoặc chấm dứt cuộc chiến và chấp nhận bị chỉ trích vì không thể hoàn thành “cuộc phiêu lưu ngắn hạn”.
Iran muốn gì?
Tuy nhiên, dù ông Trump muốn gì, quyết định không hoàn toàn nằm trong tay Nhà Trắng. Iran, sau khi bị tấn công lần thứ 2 trong vòng chưa đầy một năm, giờ đây dường như không muốn chấm dứt chiến sự nếu không thiết lập được một biện pháp răn đe hiệu quả ngăn chặn xung đột khác trong tương lai.
Thời kỳ báo trước khi tấn công và leo thang căng thẳng từ từ đã qua. Ngay từ đầu cuộc chiến hiện tại, rõ ràng Iran đã thay đổi chiến thuật và không còn muốn kiềm chế. Hiện nay, có thể nói kéo dài xung đột và reo rắc hỗn loạn cho khu vực có lợi hơn về mặt chiến lược với Iran.
Ngoài ra, có quan điểm cho rằng kho tên lửa đánh chặn ở Israel đang cạn kiệt, cho phép Iran tấn công các mục tiêu hiệu quả hơn. Do đó, nhiều người theo đường lối cứng rắn ở Iran chưa muốn dừng lại, bởi sẽ mở đường cho Israel bổ sung kho tên lửa đánh chặn.
 |
| Iran dù muốn cứng rắn nhưng cũng chịu nhiều tổn hại vì chiến sự. Ảnh: Reuters. |
Thế nhưng, Iran đang gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề. Hơn 1.500 người đã thiệt mạng trên khắp cả nước. Cơ sở hạ tầng bị tàn phá nghiêm trọng, và lưới điện có thể là “nạn nhân” tiếp theo. Quan hệ với các nước láng giềng vùng Vịnh xuống dốc không phanh, và khó trở lại mức trước xung đột.
Những tiếng nói ôn hòa hơn ở Iran sẽ nhìn vào hệ quả và nghĩ về một tương lai còn tồi tệ hơn nữa. Họ có thể lập luận Iran đã răn đe thành công ở mức độ nào đó, và giờ là thời điểm thích hợp đàm phán. Nếu có thể nhận một số nhượng bộ - như lời cam kết không tấn công trong tương lai, hoặc quyền lực lớn hơn ở eo biển Hormuz, họ có thể quyết định nên đạt thỏa thuận ở thời điểm hiện tại.
Chung quy lại, cả Mỹ và Iran có những lợi ích riêng khi nhắc tới đàm phán. Tuyên bố của họ không giúp công chúng biết thêm liệu đàm phán có thực sự diễn ra, hay diễn ra dưới hình thức nào. Tuy nhiên, giới phân tích sẽ hiểu được Washington và Tehran hưởng lợi gì nếu đạt được thỏa thuận, và liệu xung đột có thực sự chấm dứt trong nay mai hay không.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
