Mỹ - Iran: Cuộc mặc cả về tự do hàng hải và trừng phạt

Mỹ và Iran ngày 15/6 đã công bố một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa hai nước và mở lại eo biển Hormuz.

Mặc dù biên bản ghi nhớ dự kiến chính thức ký kết vào ngày 19/6 tại Thụy Sĩ, các điều khoản cụ thể của thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng.

Thỏa thuận này sẽ kích hoạt giai đoạn 60 ngày, trong đó Mỹ và Iran được kỳ vọng sẽ đàm phán về tương lai chương trình hạt nhân của Tehran cũng như kho dự trữ uranium đã được làm giàu của Iran.

Dưới đây là những nội dung được cho là trọng tâm của thỏa thuận, theo kênh Channel NewsAsia (CNA).

Áp phích in hình hai lãnh tụ tối cao Iran tại thủ đô Tehran (Iran) trong tháng này. Ảnh: The New York Times.

Mở lại eo biển Hormuz

Việc đóng cửa eo biển Hormuz, tuyến huyết mạch quan trọng đối với hoạt động vận chuyển dầu mỏ và khí đốt, đã làm gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu và đẩy giá nhiên liệu tăng mạnh.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết eo biển này sẽ được mở lại vào ngày 19/6 và ông đã ra lệnh chấm dứt việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran. Thứ trưởng Ngoại giao Iran - ông Kazem Gharibabadi cũng xác nhận thỏa thuận này trên truyền hình nhà nước.

Trước đó, Mỹ tuyên bố eo biển Hormuz cần được mở lại theo nguyên tắc “không thu phí quá cảnh”. Tuy nhiên, Iran muốn đạt được một thỏa thuận cho phép tuyến đường thủy này được mở lại theo các điều kiện do Tehran đặt ra, trong đó Iran sẽ thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển.

Trong thời gian chiến tranh, Iran đã thu phí đối với các tàu quá cảnh, điều mà nhiều quốc gia khác cho là vi phạm luật pháp quốc tế.

Cũng chưa rõ bên nào sẽ đảm nhiệm việc rà phá thủy lôi tại eo biển, mặc dù một quan chức Mỹ cho biết Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) có thể đóng vai trò trong nhiệm vụ này.

Các chuyên gia năng lượng nhận định rằng ngay cả khi đạt được thỏa thuận, cũng sẽ mất nhiều tháng để nguồn cung dầu khí lưu thông trở lại đủ thông suốt nhằm đáp ứng nhu cầu của thế giới, bởi các công ty vận tải biển và bảo hiểm cần có sự bảo đảm rằng thỏa thuận sẽ được duy trì lâu dài.

Ông Sean Callow, chuyên gia phân tích ngoại hối cấp cao tại công ty phân tích ITC Markets (Anh), nói: “Việc thiếu các chi tiết cụ thể, đặc biệt là về quyền tự do hàng hải, là điều đáng lo ngại. Tuy nhiên, điều đó không nên gây sức ép lên thị trường ở thời điểm hiện tại khi tâm lý chấp nhận rủi ro đang gia tăng”.

Chương trình hạt nhân của Iran

Những lo ngại rằng chương trình hạt nhân của Iran cuối cùng có thể dẫn đến việc Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân là một trong những lý do chính được Mỹ và Israel viện dẫn khi phát động chiến tranh.

Iran khẳng định hoạt động làm giàu uranium của nước này phục vụ mục đích hòa bình.

Cả Mỹ và Iran đều nhất trí rằng 60 ngày sau khi thỏa thuận hòa bình được ký kết sẽ được dành để đàm phán chi tiết về tương lai của chương trình hạt nhân Tehran cũng như kho dự trữ uranium đã được làm giàu của Iran.

Tuy nhiên, sự đồng thuận giữa hai bên chỉ dừng lại ở đó, trong khi những câu hỏi khó khăn nhất vẫn chưa được giải quyết.

Một quan chức Mỹ, phát biểu trước khi thỏa thuận hòa bình được công bố, cho biết thỏa thuận cuối cùng sẽ dẫn tới việc dỡ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân của Iran, đồng thời kho uranium được làm giàu ở mức cao sẽ bị tiêu hủy và đưa ra khỏi Iran.

Ông Trump cũng từng tuyên bố trước khi thỏa thuận được công bố rằng theo thỏa thuận, “Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân”.

Tuy nhiên, một quan chức cấp cao Iran cho biết dự thảo thỏa thuận sẽ cho phép Iran pha loãng lượng uranium đã được làm giàu và tiếp tục lưu giữ số vật liệu này trong nước.

Quan chức Mỹ không cho biết Washington hình dung bên nào sẽ chịu trách nhiệm đưa số uranium đó ra khỏi Iran. Hiện số vật liệu này được cho là đang nằm trong các cơ sở ngầm tại 3 địa điểm hạt nhân của Iran từng bị Mỹ không kích vào năm ngoái.

Cũng chưa rõ ai sẽ chịu trách nhiệm xác minh việc Iran tuân thủ thỏa thuận, hoặc liệu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) có được tiếp cận chương trình hạt nhân của Tehran hay không.

Trao đổi với CNA, bà Jessica Genauer, Phó Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại ĐH New South Wales (Úc), cho rằng sự im lặng về vấn đề hạt nhân là “đáng kinh ngạc”, đồng thời lưu ý rằng khuôn khổ thỏa thuận dường như chỉ trì hoãn các cuộc đàm phán thêm 60 ngày thay vì giải quyết vấn đề.

Bà cho biết mặc dù ông Trump tuyên bố Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng thỏa thuận không nêu bất kỳ chi tiết nào về việc Tehran có chấm dứt làm giàu uranium hay chấp nhận hạn chế mới đối với các hoạt động hạt nhân của mình hay không.

Ông Matthew Miller, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden, cho rằng Tổng thống Trump đã nhượng bộ đáng kể với Iran để đổi lấy việc khôi phục nguyên trạng như trước khi ông phát động cuộc chiến.

“Chúng ta không có bất kỳ bảo đảm nào rằng chương trình hạt nhân cuối cùng sẽ được giải quyết. Nhưng Iran đã cho thế giới thấy rằng họ có thể khiến nền kinh tế toàn cầu trở thành con tin và đổi lại nhận được những nhượng bộ từ Mỹ” - ông Miller nói.

Nới lỏng trừng phạt và vấn đề Israel

Khói bốc lên sau cuộc không kích của Israel tại TP Nabatieh (Lebanon) ngày 15-6. Ảnh: Reuters

Nhiều nguồn tin tiết lộ với hãng Reuters rằng Mỹ sẵn sàng giải tỏa hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran và giảm bớt các biện pháp trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ. Đổi lại, Tehran sẽ mở lại eo biển Hormuz.

Hãng thông tấn Fars dẫn lời người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết việc giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Iran là một phần không thể tách rời của thỏa thuận hòa bình.

Tuy nhiên, Mỹ khẳng định việc nới lỏng các lệnh trừng phạt sẽ không diễn ra ngay lập tức. Washington chỉ từng bước giảm trừng phạt nếu Iran thực hiện các biện pháp hạn chế chương trình hạt nhân của mình, chứ không coi việc mở lại eo biển Hormuz là điều kiện đủ để được hưởng ưu đãi này.

Những bất đồng cũng vẫn tồn tại liên quan khả năng bồi thường chiến tranh cho Tehran cũng như cách thỏa thuận sẽ xử lý cuộc xung đột tại Lebanon.

Iran khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm một lệnh ngừng bắn giữa Israel và nhóm vũ trang Hezbollah tại Lebanon.

Bộ trưởng Quốc phòng Israel - ông Israel Katz tuần trước cảnh báo rằng Israel vẫn có thể hành động độc lập đối với Iran. Ông cũng tuyên bố Israel sẽ không rút khỏi các khu vực đang kiểm soát tại Lebanon, Syria và Gaza, đồng thời không rút quân khỏi các trại tị nạn ở phía bắc Bờ Tây (Palestine).

Bà Barbara Slavin, nghiên cứu viên cấp cao về Trung Đông và Bắc Phi tại Trung tâm Stimson (Mỹ), nói với CNA rằng bà “không hoàn toàn chắc chắn” thỏa thuận này có thể được duy trì, xét tới những diễn biến trong bốn tháng qua.

“Tôi rất lo ngại rằng phía Israel sẽ tìm cách làm suy yếu thỏa thuận này” - bà nói.

Bà Slavin lưu ý rằng Lebanon là một phần của thỏa thuận, nhưng Israel vẫn tiếp tục tiến hành các cuộc không kích và thậm chí đã tấn công thủ đô Beirut (Lebanon) chỉ vài giờ trước khi thỏa thuận được công bố.

Mặc dù vẫn còn hy vọng thỏa thuận sẽ được duy trì, bà Slavin cảnh báo rằng Israel vẫn là “một nhân tố có khả năng phá vỡ thỏa thuận này, và khả năng đó là rất lớn”.