“Mũi dại lái phải chịu đòn” là câu tục ngữ quen thuộc trong tiếng Việt, thường được hiểu theo nghĩa con cái gây ra sai lầm thì cha mẹ phải gánh hậu quả. Tuy nhiên, theo Chuyện Đông Chuyện Tây của nhà nghiên cứu An Chi, cách nói này đã bị biến đổi qua quá trình truyền miệng. Hình thức gốc của câu tục ngữ phải là “Mũi vạy lái phải chịu đòn”.

Nhà nghiên cứu An Chi lý giải câu tục ngữ bắt nguồn từ đặc điểm của nghề ghe thuyền. “Mũi vạy” là mũi thuyền bị lệch, không đi đúng hướng cần thiết, có thể do gặp dòng nước xoáy hoặc nước xiết. Khi đó, người cầm lái phải vững tay để điều khiển con thuyền vượt qua tình thế nguy hiểm.

Theo ông, trong hoàn cảnh này, người lái chính là người phải “chịu đòn”. Cụm từ không mang nghĩa bị đánh bằng roi vọt như cách hiểu thông thường hiện nay. "Chịu đòn" nghĩa là dùng sức ghì cây đòn lái thật vững, không để bánh lái bị dòng nước làm chao đảo, quặt quẹo.

Nếu người cầm lái chắc tay, con thuyền có thể vượt qua dòng nước xiết hoặc cơn nước xoáy an toàn. Ngược lại, nếu không đủ sức điều khiển, thuyền sẽ tròng trành, thậm chí có nguy cơ bị lật. Vì vậy, “chịu đòn” là một hành động quan trọng khi chèo ghe, chèo xuồng.

An Chi cho rằng câu tục ngữ muốn nhấn mạnh vai trò và trách nhiệm của người chỉ huy khi đối mặt với tình thế khó khăn, nguy hiểm. Khi mũi thuyền đi chệch hướng, người cầm lái phải đủ bản lĩnh và sức lực để giữ cho con thuyền ổn định.

Theo nhà nghiên cứu, quá trình truyền miệng đã khiến từ “vạy” bị biến thành “dại”. Khi không còn hiểu nghĩa của từ “vạy” trong ngữ cảnh nghề ghe thuyền, người nói liên tưởng “dại” với nghĩa trái ngược “khôn”, đồng thời hiểu “chịu đòn” theo nghĩa bị đánh. Từ đó, câu tục ngữ mang một cách diễn giải khác.

Dù vậy, nhà nghiên cứu cho rằng nghĩa ví von của câu nói sau khi biến đổi không khác biệt quá nhiều so với ý nghĩa ban đầu. Cả hai cách hiểu đều gợi đến trách nhiệm của người cầm lái, người đứng đầu khi phải đối diện với tình huống khó khăn.