Món đồ từ cửa hàng đồ cũ

Bức tranh Nature morte avec camaïeu bleu (Tĩnh vật với khăn trải bàn xanh) do họa sĩ người Pháp Henri Matisse vẽ vào năm 1909. Ảnh: wikiart.

Khi ngồi trên tầng cao của chiếc xe buýt ở Paris, Matisse nhìn thấy tấm vải toile de Jouy trong một cửa hàng đồ cũ. Tuy không phải loại hàng gì đặc biệt, chỉ là sao lại từ một mẫu thiết kế kiểu Jouy chính gốc, nhưng tấm vải vẫn trở nên rất quan trọng với Matisse.

Dạo đó, các họa sĩ avant-garde đang ra sức khai phá nghệ thuật trang trí; ví dụ, trong một số bức chân dung của Van Gogh, phần tranh dán tường cũng đóng vai trò kể chuyện, với những họa tiết hoa lá sum sê thường là biểu tượng cho tính cách cởi mở của người làm mẫu.

Mảnh vải toile de Jouy của Matisse, cùng những hoa văn giỏ hoa và họa tiết Ả Rập tinh xảo, cũng mang một sức sống dồi dào tương tự.

Lần đầu tiên tấm vải này xuất hiện trong một bức tranh, nó đóng vai một chiếc khăn trải bàn khiêm tốn trong khung cảnh nội thất đơn giản. Trong Tĩnh vật với khăn trải bàn xanh, Matisse kéo tấm vải bao trùm cả hậu cảnh chứ không chỉ phủ lên cái bàn, tạo nên một hiệu ứng rất kịch tính.

Những hoa văn Ả Rập được đặc tả và thổi phồng, dường như nổi lên trên, thành những dây leo hiểm ác. Một sức mạnh của loài thảo mộc đã được tháo xiềng.

Bức tranh này đánh dấu bước chuyển của Matisse sang "giai đoạn trang trí". Tấm vải hình thành nên một cánh đồng tràn ngập hoa văn, những họa tiết Ả Rập tuôn chảy giải phóng ra năng lượng của chúng. Nhưng vẫn có một sức ép tồn tại - những khối đồ vật cứng (chiếc bình cà phê, lọ hoa và đĩa trái cây) tạo ra xung lực đối nghịch với năng lượng trang trí. Hai nguồn lực này đối kháng nhau không dung tha.

Một hòa sắc triết học

Khi Matisse đang vẽ Tĩnh vật với khăn trải bàn xanh, tiếng tăm triết gia Henri Bergson đang nổi như cồn, và giới mộ điệu thường kéo về đông đảo nghe những buổi giảng của ông ở Collège de France.

Quan điểm của Bergson rất vui tươi. Bergson là một nhà duy cảm đã thách thức truyền thống triết học phương Tây, cụ thể là ông gạt bỏ ý niệm về thế giới vật chất nơi các vật rắn chiếm chỗ trong không gian; thay vào đó, ông nói về một cảm thức tồn tại động, một thế giới luôn chuyển dịch.

Tập trung trước hết vào cấu trúc của ý thức con người, Bergson đã chỉ ra cái dòng chảy nội tại của thời gian (tiếng Pháp là durée), là nơi mà "ký ức... kéo dài quá khứ trở thành hiện tại". Năm 1907, Bergson chuyển sang viết về khái niệm có phần kỳ ảo hơn của ông, cái élan vital - một lực sống trào dâng như của loài cây cỏ.

Tác phẩm nổi tiếng Căn phòng đỏ (Hòa sắc đỏ) (La chambre rouge; La desserte – harmonie rouge) do họa sĩ người Pháp Henri Matisse vẽ vào năm 1908. Ảnh: wikipedia.

Căn phòng đỏ (Hòa sắc đỏ), 1909

Quyển sách tuyên ngôn của Matisse "Những ghi chép của một họa sĩ" (1908) mang phong vị triết học Bergson, trong đó ông cũng công khai nhắc đến khái niệm durée. Năm 1909, Matisse kết bạn với một nhà mỹ học lập dị theo phái Bergson là Matthew Prichard.

Triết học lực sống của Bergson ủng hộ quan điểm nghệ thuật trang trí của Matisse, là cái mà ông đã thể hiện rõ qua bức Căn phòng đỏ (Hòa sắc đỏ).

Cũng một tấm vải toile de Jouy đó, nhưng lần này nó bao trọn toàn bộ nội thất căn phòng. Màu đỏ bão hòa đã hòa tan thế giới vật chất (thứ mà Bergson chỉ xem là bề ngoài), tuy cái thế giới ấy vẫn hiện tồn; cái bàn được vẽ bằng một đường vu vơ, những đồ vật khác thì có khối chất hơn một tí, như cái ghế hay đĩa trái cây.

Không giống bức Tĩnh vật với khăn trải bàn xanh trước đó, những đồ vật khối cứng được hòa trộn vào cái xung lực trang trí này: trái cây vương vãi trên bàn dường như vừa rơi ra khỏi những cành cây trên tấm vải, còn cuống những bông hoa trổ ra từ lọ nhẹ nhàng tạo thành những cành cây họa tiết Ả Rập vươn lên tường nhà. Khi nhịp đã đồng điệu, nguồn năng lượng được bồi đắp lên, và những hình hài cây cỏ tinh tế đều giương nở ra.

Một mạng lưới từ từ hình thành quanh Matisse. Ngoài hai người Mỹ là Michael và Sarah Stein đã sưu tầm tranh ông được vài năm, một khách hàng gắn bó nữa xuất hiện: Sergei Shchukin. Là người đứng đầu việc kinh doanh vải vóc của gia đình mình, Shchukin đặc biệt chú ý đến nhãn quan nghệ thuật đầy tính trang trí của Matisse.

Sự ổn định về tài chính giúp giải phóng Matisse: sau khi đưa gia đình về nhà mới ở vùng ngoại ô, ông dành ra vài năm sau đó để đi du lịch.