|
|
Hình ảnh trong phim chuyển thể. Nguồn ảnh: Kinorium. |
Cô gái Không Là Gì của Tomek Tryzna đã được dịch giả Lê Bá Thự chuyển ngữ và hiện đang được giới thiệu trong chương trình “Đọc truyện dài kỳ” của VOV3.
- "Cô gái Không Là Gì" được coi là một hiện tượng văn học của Tomek Tryzna. Theo ông, điều gì đã tạo nên sức hút mãnh liệt và cả những tranh luận trái chiều quanh tác phẩm này tại Ba Lan cũng như khi về Việt Nam?
- Đúng vậy, tiểu thuyết Cô gái Không Là Gì được coi là hiện tượng văn học của nhà văn Tomek Tryzna. Một số nhà phê bình văn học Ba Lan cho rằng tiểu thuyết Cô gái Không Là Gì tựa hồ một cơn bão đổ bộ vào nền văn học Ba Lan hiện đại hồi những năm chín mươi của thế kỷ trước.
Thiên tiểu thuyết này đã tạo nên sức hút mãnh liệt, tự làm mới mình, giàu kịch tính và nhiều cảm xúc, đầy nét trẻ trung và hồn nhiên của tuổi học trò, đậm chất giả tưởng và nhiều yếu tố thần thoại, hoang đường, hư hư thực thực đan xen dày đặc, đòi hỏi người đọc phải thật sự tập trung.
Tiểu thuyết đã miêu tả thành công những tâm tư, tình cảm, những nghĩ suy, điểm mạnh, điểm yếu và những bí ẩn của tuổi mới lớn, tức tuổi teen. Một số tình tiết của tiểu thuyết có thể khiến người đọc có cảm giác là “nặng đô” đối với tuổi học trò. Tuy nhiên, phải chăng đó cũng chính là những cảnh tỉnh “nặng đô” có chủ ý của tác giả đối với các bạn trẻ ở lứa tuổi này.
 |
Tác giả không bình luận, không nhận xét trực tiếp hành động của các nhân vật. Ông dành việc này cho người đọc. Tomek Tryzna khẳng định ông không muốn tiểu thuyết Cô gái Không Là Gì đi theo lối mòn xưa cũ. Theo đó, viết cho trẻ em là chỉ dành cho trẻ em đọc, viết cho người lớn là chỉ dành cho người lớn đọc, mà ông muốn phá cách. Và ông đã phá cách hiệu quả như thế nào thì chúng ta sẽ thấy khi đọc hoặc nghe đọc tác phẩm.
Đây là thiên tiểu thuyết viết về xã hội Ba Lan hồi những năm tám mươi của thế kỷ trước, khi đời sống của người dân thời bao cấp còn nhiều khó khăn và thiếu thốn. Tiểu thuyết cho thấy các cô gái tuổi học trò, cụ thể là tuổi mười lăm, đã manh động, thậm chí điên rồ, “hết khôn dồn đến dại” như thế nào khi đi tìm những khoảnh khắc nhận biết bản thân mà theo họ là mình được là chính mình thật sự.
Đánh giá cao tiểu thuyết này, Czeslaw Milosz, nhà thơ lớn của Ba Lan và thế giới, chủ nhân giải Nobel Văn học năm 1980, khẳng định Cô gái Không Là Gì là “thiên tiểu thuyết hậu hiện đại thật sự đầu tiên của Ba Lan”.
Một số “siêu độc giả”, sau khi đọc cuốn sách này, cho rằng Czeslaw Milosz nói như vậy có vẻ hơi quá lời, vì nghệ thuật xây dựng của cuốn tiểu thuyết rất gần với chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh quen thuộc. Nếu quan niệm một chiều, đơn giản về chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn chương là sự thay đổi thủ pháp nghệ thuật thì rõ ràng “Cô gái Không Là Gì” chưa thoát khỏi phương pháp sáng tác hiện đại.
Tuy nhiên, cũng phải thấy rằng chủ nghĩa hậu hiện đại nói chung và trong văn chương nói riêng vốn có nhiều cách hiểu. Có lẽ Czeslaw Milosz đã hiểu chủ nghĩa hậu hiện đại theo nghĩa rộng. Theo ông, chủ nghĩa hậu hiện đại trong “Cô gái Không Là Gì” thể hiện mối quan tâm sâu sắc và những trăn trở đối với lịch sử và xã hội.
Viết một tác phẩm về các nhân vật nửa trẻ con, nửa người lớn thật chẳng dễ dàng, nhưng Tomek Tryzna đã vượt qua khó khăn khách quan để viết một cuốn tiểu thuyết để đời. Càng đọc ta càng bị cuốn hút khi Tomek Tryzna lồng yếu tố kỳ ảo lẫn với hiện thực. Chẳng hạn, Kasia như thể bị quỷ ám. Cô luôn luôn cho rằng bên trong mình có một con quỷ tên là Di-gi, điều khiển cô sáng tác nhạc rất hay, ra lệnh cho cô hành động và ăn mặc kỳ quặc.
- Ông đã "giải mã" ngôn ngữ của Tryzna như thế nào để giữ được sự ám ảnh của nguyên tác? Được biết, Tomek Tryzna sử dụng rất nhiều ngôn ngữ đời thường, thậm chí là ngôn ngữ góc cạnh của giới trẻ. Việc chuyển ngữ những sắc thái này sang tiếng Việt có khiến ông phải cân nhắc nhiều để vừa đảm bảo sát với bản gốc mà vẫn giữ được vẻ đẹp của ngôn ngữ văn chương?
- Khi bắt tay vào dịch một tác phẩm, người dịch phải nắm bắt được hồn cốt của tác phẩm, văn phong của tác phẩm, văn hóa của tác phẩm… để rồi có cách tiếp cận tác phẩm, chuyển ngữ tác phẩm hiệu quả nhất.
Tôi vẫn thường nói: “Tác giả viết những gì mình biết, còn dịch giả phải dịch tất cả những gì tác giả viết”. Đúng và hay là yêu cầu và cũng là thước đo thành công của một bản dịch.
Tôi luôn ý thức rằng một dịch giả chuyên nghiệp phải biết cách thích nghi với mọi cách tân, mọi bút pháp mới, mọi thể nghiệm của tác giả. Cái khổ của người dịch là ở đó: không được yêu cầu, không được đòi hỏi, luôn luôn ở vị trí thụ động, luôn luôn phải thích nghi. Nhưng cái tài của người dịch cũng là ở đó. Viết kiểu gì, văn phong gì, bút pháp gì, thể nghiệm gì thì tôi, tức người dịch, cũng phải dịch đúng và dịch hay.
Để làm được vậy, người dịch phải qua nhiều trải nghiệm, phải chịu học, chịu đọc, chịu dấn thân. Những luận điểm tôi vừa nói ở trên là kim chỉ nam cho tôi “giải mã” ngôn ngữ của Tryzna.
Nguyên tắc dịch thuật của tôi là trung thành với nguyên tác, dịch đúng và dịch hay. Tác giả, trong trường hợp này là nhà văn Tomek Tryzna, viết như thế nào thì tôi dịch đúng như vậy. Các nhân vật của ông, Marysia, Kasia và Ewa “nói hay” thì tôi dịch “nói hay”, họ “nói dở” thì tôi dịch “nói dở”, họ chọc ghẹo thì tôi dịch chọc ghẹo…
Đúng là Tomek Tryzna sử dụng rất nhiều ngôn ngữ đời thường, thậm chí là ngôn ngữ góc cạnh của giới trẻ. Tôi tôn trọng bút pháp của ông, chuyển ngữ theo câu chữ của ông, chọn đúng và chọn trúng ngôn từ tiếng Việt để bản dịch thuần Việt đến độ cho người đọc cảm giác họ đang đọc bản gốc tiếng Việt.
Tuy nhiên, người dịch không thể, thậm chí không được bám vào nguyên tác một cách máy móc. Tôn trọng nguyên tác không có nghĩa là dịch bám từng chữ một cách máy móc. Cho nên mới có người nói: “Dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai hoàn toàn”.
Tôi đã quán triệt định hướng này trong khi dịch tiểu thuyết “Cô gái Không Là Gì”, trong khi “giải mã” ngôn ngữ của Tryzna. Bạn đọc hay bạn nghe đài có thể xác minh điều này sau khi thưởng thức tiểu thuyết “Cô gái Không Là Gì”.
- Nhân vật chính Marysia luôn phải đấu tranh để khẳng định bản sắc cá nhân. Ông đánh giá thế nào về cách tác giả xây dựng bi kịch của một cô gái trẻ trong hành trình đi tìm chính mình?
- Tiểu thuyết Cô gái Không Là Gì gồm hai phần hầu như bằng nhau, viết ở ngôi thứ nhất, xưng “tôi”.
Phần một viết về tình bạn giữa Marysia và Kasia, một tình bạn mà Marysia những tưởng vững bền mãi mãi, nhưng không phải vậy. Phần hai viết về tình bạn giữa Marysia và Ewa giàu có, người đã nhấn chìm Marysia trong vũng bùn hư đốn, cho Marysia nếm mùi giàu sang để rồi trở thành đứa con hư, không thèm ngó ngàng gì đến gia đình.
Trong phần hai của tiểu thuyết, Marysia không còn là Marysia nữa. Cùng việc thay đổi xoành xoạch tên mình (Marysia, Minka, Majka, Jamajka), cô gái cũng thay đổi xoành xoạch tính nết của mình.
Rốt cuộc, do thiếu bản lĩnh, sống buông thả, học đòi, Marysia từng bước tự đánh mất mình để rồi đến phần cuối của tiểu thuyết chẳng còn là Marysia ngây thơ, trong trắng lúc ban đầu, thậm chí không nhận ra chính mình và cái tên Marysia của mình nữa.
Nhân vật người đàn ông đeo mục kỉnh, được gọi là “người đàn ông Ba Lan”, nhiều lần bất ngờ xuất hiện, muốn cứu vớt Marysia khỏi vũng bùn sa đọa, trở lại với bản sắc của mình, nhưng không thành công. Đây là sự can thiệp có dụng ý của tác giả.
Người ta cho rằng Marysia thất bại vì đã không nghe theo lời “người đàn ông Ba Lan”, cũng như lời khuyên của con quỷ Pimpus vốn là bạn của mình.
Đoạn cao trào của tiểu thuyết chính là lúc Marysia giật mình đánh thót khi phát hiện ra sự thật về những ý nghĩ của Kasia và Ewa dành cho mình, khi hai cô bạn đang cười khúc khích bàn tán về Marysia, nhạo báng, khinh thường Marysia vô tích sự, thậm chí gọi Marysia là Cô gái Không Là Gì.
“Không Là Gì” là biệt danh của Marysia do Kasia và Ewa gán cho. Ta hãy nghe đoạn thoại sau đây của Kasia và Ewa:
“Thôi, cậu đừng nói về hắn nữa! Hắn không là gì cả, không có hắn…
Cậu nói cực hay, cậu có lý, hắn là cô gái Không Là Gì”.
Tuổi mới lớn hay tuổi teen của Marysia là như vậy. Tuổi mới lớn thường không phải là giai đoạn dễ dàng trong đời người. Trong thời kỳ này, tuổi trẻ mộng mơ và nông nổi gặp muôn vàn cạm bẫy có thể hủy hoại cuộc đời mình trước khi nó thực sự bắt đầu. Có khi kịp sửa chữa những sai lầm mắc phải, nhưng thật đáng tiếc, lắm khi không.
Chả thế mà có người đã định nghĩa: tuổi trẻ là điên rồ. Marysia đã phải vẫy vùng trong cuộc đối đầu giữa cái thiện và cái ác, giữa cái tốt và cái xấu mà lắm khi có vẻ như chúng là hai trong một.
Tôi có thể khẳng định rằng Tomek Tryzna đã viết đúng, viết trúng và rất thành công trong việc xây dựng bi kịch của một cô gái trẻ trong hành trình đi tìm chính mình.
Có thể nói, Cô gái Không Là Gì là lời cảnh cáo, là bài học đạo đức đắt giá cho tuổi học trò. Bức thông điệp mà tiểu thuyết muốn gửi tới các bạn trẻ là: Tuổi mười lăm đẹp như trăng rằm, nhiều đam mê, lắm mộng mơ nhưng cũng đầy cạm bẫy, dễ tin và dễ vỡ, và xin các bạn đừng tự đánh mất mình.
 |
| Dịch giả Lê Bá Thự. |
- So với các tác giả Ba Lan khác mà ông từng dịch, phong cách của Tomek Tryzna trong cuốn sách này có điểm gì khác biệt lớn nhất khiến ông cảm thấy thú vị hoặc thách thức?
- Cô gái Không Là Gì của nhà văn Tomek Tryzna là cuốn tiểu thuyết có bút pháp mạnh mẽ, cách tân lối viết, lắm đột phá, nhiều sáng tạo độc đáo, nói thẳng, nói thật, khiến tôi lấy làm thích thú.
Tôi đã nhiều lần khẳng định: Tiêu chí chọn tác phẩm dịch của tôi là tác phẩm hay, tôi thích và tôi cảm nhận bạn đọc của tôi cũng sẽ thích. Tôi đã chọn dịch tiểu thuyết Cô gái Không Là Gì vì tác phẩm này đã thỏa mãn tiêu chí chọn sách dịch của tôi.
Tiểu thuyết đã được dịch sang hàng chục thứ tiếng khác nhau trên thế giới như Anh, Mỹ, Canada, New Zealand, Úc, Brazil, các nước Tây Âu, các nước Scandinavia…
Đây cũng là sách best-seller ở Ba Lan, Hà Lan, Bulgaria, Đức...
Đặc biệt, Cô gái Không Là Gì đã được dựng thành bộ phim truyện mười tập do đạo diễn nổi tiếng Ba Lan và thế giới - Andrzej Wajda thực hiện.
Việc tiểu thuyết Cô gái Không Là Gì lọt vào mắt xanh của hai cây đại thụ văn học và điện ảnh Ba Lan cũng như thế giới – Czeslaw Milosz và Andrzej Wajda – cho thấy tầm cỡ của tác phẩm này.
Tiểu thuyết cũng đã được IBBY Ba Lan bình chọn là “Cuốn sách của năm” vào năm 1994. Theo quy định của Bộ Giáo dục Quốc dân Ba Lan, Cô gái Không Là Gì là một trong sáu cuốn sách đọc bắt buộc đối với học sinh lớp III (tương đương lớp 9 THCS ở Việt Nam) tại các trường trung học cơ sở ở Ba Lan trong niên học 2011-2012 và 2012-2013, điều chứng tỏ giá trị giáo dục của thiên tiểu thuyết này.
Phải chăng Bộ Giáo dục Quốc dân Ba Lan muốn các học trò của mình nhìn thẳng vào sự thật, dù đó là sự thật phũ phàng?
- Xin cảm ơn dịch giả Lê Bá Thự!
