 |
Việc một nguyên thủ quốc gia ra lệnh tiêu diệt lãnh đạo của nước khác là điều cực kỳ hiếm. Thế nhưng ngày 28/2, tổng thống Mỹ và thủ tướng Israel đã làm đúng điều đó khi tiêu diệt lãnh tụ tối cao 86 tuổi của Iran, Ayatollah Ali Khamenei.
Điều này cho thấy thành công quân sự đáng kể của chiến dịch Cơn Thịnh nộ Kinh hoàng. Tuy nhiên, vị trí của ông Khamenei ngay lập tức được thay thế bởi một bộ ba lãnh đạo tạm quyền.
Lãnh tụ tối cao mới cũng có thể sớm được chỉ định - thậm chí có thể là con trai ông, trừ khi người này cũng bị giết. Điều đó báo hiệu một thực tế tinh vi nhưng đáng lo hơn: chiến dịch có thể đang thất bại trong việc đạt được mục tiêu chính trị, theo The Economist.
Hai "bộ mặt" của cuộc chiến
Thật ngây thơ khi một số người ủng hộ ông Trump lập luận rằng vì ông Khamenei là người tàn bạo (kể cả điều đó là đúng) thì cuộc chiến chống lại ông Khamenei là điều hợp lý.
Khi nắm trong tay cỗ máy quân sự mạnh mẽ và chết chóc như quân đội Mỹ - lại phối hợp với lực lượng phòng vệ Israel dày dạn chiến trận - người lãnh đạo có trách nhiệm đặc biệt phải xác định rõ mình muốn đạt được điều gì.
Đây không chỉ là yêu cầu về đạo đức mà còn là vấn đề thực tế. Mục tiêu chiến tranh định hướng toàn bộ chiến dịch, xác định những hy sinh mà nhà nước buộc người dân và đối phương phải gánh chịu và quyết định khi nào cuộc chiến nên kết thúc.
 |
| Tổng thống Trump phát biểu tại Phòng Đông, Nhà Trắng ngày 5/3. Ảnh: Reuters |
Trong cuộc chiến này, mục tiêu của Israel khá rõ ràng: phá hủy mối đe dọa từ chính quyền Iran. Ngược lại, ông Trump và nội các đưa ra một loạt lập luận thay đổi liên tục - từ tên lửa Iran, chương trình hạt nhân, thay đổi chính quyền, theo chân Israel, đến “cảm giác” rằng Iran sắp tấn công, hay thanh toán mối thù kéo dài hàng thập kỷ.
Về mặt chính trị, sự mơ hồ giúp ông Trump có không gian xoay xở. Nhưng về mặt chiến lược, việc không nói rõ Cơn Thịnh nộ Kinh hoàng nhằm đạt mục tiêu gì chính là điểm yếu lớn nhất của chiến dịch.
Kết quả là một cuộc chiến mang “hai bộ mặt”. Một mặt là hoạt động quân sự. Mỹ và Israel đã giáng đòn nặng vào Hải quân Iran cũng như khiến Không quân nước này tê liệt. Họ đang phá hủy năng lực tên lửa, ngành công nghiệp vũ khí, đồng thời nhắm vào chế độ và lực lượng trấn áp của nó. Việc kiểm soát bầu trời cho phép Mỹ và Israel tấn công tùy ý.
Trong khi đó, các tên lửa đánh chặn đang bảo vệ những căn cứ và thành phố ở Israel cùng các nước vùng Vịnh, ngay cả khi Iran tấn công nhiều mục tiêu hơn so với cuộc xung đột tháng 6 năm ngoái. Ít nhất cho đến lúc này, số lượng tên lửa đánh chặn vẫn đủ để duy trì.
 |
| Giá dầu đã tăng mạnh do xung đột Mỹ Iran. Trong hình, tàu chở dầu qua eo biển Hormuz nằm giữa Oman và Iran. Ảnh: Reuters. |
Bộ mặt còn lại của cuộc chiến là chính trị, thể hiện qua chiến lược của Iran: gieo rắc nghi ngờ và hỗn loạn. Chỉ cần tồn tại đã được xem là chiến thắng đối với quốc gia này. Và cho đến nay, họ đang làm được điều đó.
Thay vì sụp đổ, Iran đang nhanh chóng mở rộng xung đột theo chiều ngang - nói cách khác là phản công theo mọi hướng. Điều này kéo theo nhiều hệ quả.
Trước hết, các quốc gia khác đang bị cuốn vào. Iran đã tấn công các nước vùng Vịnh - những nước đặt cược tương lai vào việc trở thành “ốc đảo ổn định” giữa Trung Đông đầy biến động. Giao tranh cũng bùng phát ở Lebanon khi Israel tấn công Hezbollah, lực lượng ủy nhiệm chính của Iran. Pháp và Anh buộc phải bảo vệ các căn cứ của họ. Ngày 4/3, hệ thống phòng không NATO đã bắn hạ một tên lửa Iran bay về phía Thổ Nhĩ Kỳ.
Hệ quả thứ hai là kinh tế. Iran đã cố gắng phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Nước này cũng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng, bao gồm tổ hợp hóa lỏng khí đốt lớn nhất thế giới và nhà máy lọc dầu lớn nhất Saudi Arabia.
Giá dầu Brent đã tăng 14% kể từ ngày 27/2, lên 83 USD/thùng (khoảng 2,1 triệu đồng). Giá khí đốt tại châu Âu hiện ở mức 54 euro mỗi megawatt giờ (khoảng 1,6 triệu đồng), cao hơn hơn 70% so với tuần trước.
Khi các nước châu Á đổ xô tìm nguồn cung, giá có thể còn tăng. Kinh tế toàn cầu có nguy cơ bị ảnh hưởng. Nếu dầu chạm mốc 100 USD/thùng (2,6 triệu đồng), tăng trưởng GDP toàn cầu có thể giảm 0,4 điểm phần trăm và lạm phát tăng 1,2 điểm.
 |
| Ông Trump không nhận được nhiều sự ủng hộ của người dân Mỹ trong cuộc xung đột với Iran. Ảnh: The New York Times. |
Hệ quả thứ ba có thể là hỗn loạn bên trong Iran. Khoảng 40% trong số 90 triệu dân nước này thuộc các nhóm sắc tộc thiểu số như Arab, Azeri, Baluchi, Kurd và Lur.
“Mùa xuân Arab” từng cho thấy các quốc gia có thể sụp đổ nhanh chóng thế nào. Mỹ và Israel đang gây sức ép lên chế độ bằng cách hậu thuẫn lực lượng nổi dậy người Kurd - một ý tưởng liều lĩnh có thể kích thích chủ nghĩa dân tộc Ba Tư hoặc dẫn đến nội chiến.
Ông Trump có thể không quan tâm, nhưng ông khó có thể bỏ qua hậu quả lan sang các nước láng giềng như vùng Vịnh, Iraq, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ.
Rủi ro là ông Trump khó chấp nhận dừng lại khi thị trường và các cuộc thăm dò chưa mang lại sự tán dương mà ông mong muốn - và điều đó có thể kéo dài miễn là Iran vẫn phóng được tên lửa và máy bay không người lái, dù chỉ rải rác. Hiện chỉ khoảng 1/3 người Mỹ ủng hộ cuộc chiến với Iran (trong khi 90% từng ủng hộ cuộc tấn công Afghanistan năm 2001).
Mỹ có thể là nước xuất khẩu năng lượng, nhưng cử tri của họ ghét giá xăng cao. Ông Trump có thể bị cám dỗ tìm kiếm một chiến thắng không thể phủ nhận bằng cách ném bom xóa sổ Iran. Nhưng ngay cả với sức mạnh quân sự của Mỹ, điều đó cũng chưa chắc thành công. Trong khi đó, mọi rủi ro nói trên vẫn tiếp tục gây tổn hại cho khu vực và nền kinh tế thế giới.
Ít giận dữ, nhiều tính toán hơn
Tốt hơn hết, ông Trump nên thu hẹp mục tiêu chiến tranh. Mục tiêu của ông nên là làm suy yếu năng lực quân sự của Iran rồi dừng lại. Trên thực tế, ông gần như đã đạt được điều đó.
Một số người sẽ cho rằng như vậy vẫn chưa hoàn thành nhiệm vụ. Rõ ràng, việc để chế độ Iran tồn tại trong trạng thái bị thương nặng sẽ khiến người dân Iran bị áp bức thêm thất vọng. Ngay cả khi ông Trump muốn hòa bình, Iran vẫn có thể tiếp tục phản công trong một thời gian, tận dụng hình ảnh biểu tượng chống Mỹ.
Lãnh đạo mới của Iran có thể từ chối thỏa thuận hạt nhân - thậm chí giống như Triều Tiên, họ có thể cho rằng bom hạt nhân là sự bảo vệ duy nhất. Nếu Iran tái xây dựng chương trình hạt nhân, ông Trump có thể phải tấn công lần nữa sau vài tháng hoặc vài năm. Đó là viễn cảnh u ám. Nhưng việc Mỹ tuyên bố chiến thắng sớm vẫn tốt hơn là sa lầy trong một cuộc chiến không được ủng hộ rồi rút lui vì kiệt sức.
Đây là hệ quả từ cách tiếp cận bốc đồng của ông Trump. Trước khi cuộc chiến nổ ra, chính phủ Iran gặp phải khó khăn nhất trong suốt 47 năm. Họ có thể tự thay đổi mà không cần một quả bom Mỹ nào. Ông Trump có thể gặp may, nhưng nhiều khả năng ông sẽ phải đối mặt với hỗn loạn khu vực hoặc một nhà lãnh đạo cứng rắn mới.
Được bao quanh bởi những người chỉ biết tán dương, ông Trump trong nhiệm kỳ hai ngày càng trở nên liều lĩnh. Thói quen chớp lấy quyền lực khi thấy đối thủ suy yếu là điều nguy hiểm. Mỹ cần một chiến lược đối với Iran - cũng như cần một chiến lược cho cả thế giới.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
