Làm thế nào để biết mình mắc ung thư?

Năm 1971, Tổng thống Mỹ Richard Nixon tuyên bố "tuyên chiến với ung thư", mở ra một chiến dịch lớn với kỳ vọng y học hiện đại có thể sớm đánh bại căn bệnh nguy hiểm này. Hơn nửa thế kỷ sau, ung thư vẫn là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới.

Theo giáo sư vật lý lý thuyết Michio Kaku trong cuốn Uy thế lượng tử - Cuộc cách mạng máy tính lượng tử sẽ làm thay đổi tất cả như thế nào (NXB Trẻ), ung thư không phải một căn bệnh đơn lẻ. Đây là tên gọi chung cho hàng nghìn dạng bệnh khác nhau, xuất phát từ những thay đổi bất thường trong gene khiến tế bào tăng trưởng và phân chia mất kiểm soát.

Điều đáng lo ngại là quá trình này có thể âm thầm diễn ra trong nhiều năm trước khi cơ thể xuất hiện dấu hiệu rõ ràng.

Ung thư bắt đầu từ những tế bào "quên cách chết"

Cơ thể con người được cấu thành từ hàng nghìn tỷ tế bào. Trong quá trình phát triển, các tế bào liên tục được tạo mới và loại bỏ để duy trì cấu trúc, chức năng của mô và cơ quan.

Một trong những cơ chế quan trọng giúp cơ thể kiểm soát quá trình này là apoptosis, hay còn gọi là chết tế bào theo chương trình. Khi một tế bào già, tổn thương hoặc không còn cần thiết, nó sẽ được lập trình để tự chết và được thay thế bằng tế bào mới.

Tuy nhiên, những đột biến nhất định có thể làm hỏng các cơ chế kiểm soát tăng trưởng và chết tế bào. Khi đó, tế bào bất thường tiếp tục phân chia thay vì bị loại bỏ. Chúng có thể tích tụ, hình thành khối u và xâm lấn các mô, cơ quan khác.

Theo cách diễn giải của Michio Kaku, tế bào ung thư giống như những tế bào bình thường đã "quên cách chết". Ung thư có thể hình thành sau quá trình tích lũy nhiều thay đổi gene. Vì vậy, từ khi một tế bào bắt đầu có bất thường đến khi hình thành khối u có thể mất nhiều năm, thậm chí hàng chục năm.

Các đột biến này có thể liên quan nhiều yếu tố như thuốc lá, bức xạ, một số chất độc, virus, yếu tố di truyền, môi trường và lối sống. Tuy nhiên, không phải trường hợp ung thư nào cũng có thể xác định được một nguyên nhân cụ thể.

Người bệnh ung thư gan tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương. Ảnh: Đinh Hà.

Chính sự đa dạng này khiến việc phòng ngừa, phát hiện và điều trị ung thư trở thành một thách thức lớn.

Làm thế nào để chúng ta biết mình bị ung thư?

Đây là câu hỏi không dễ trả lời bởi ung thư thường không có một dấu hiệu chung cho tất cả trường hợp.

Ở giai đoạn sớm, nhiều loại ung thư có thể gần như không gây triệu chứng. Người bệnh vẫn ăn uống, sinh hoạt bình thường và thậm chí cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh.

Khi xuất hiện triệu chứng, những biểu hiện này cũng có thể khá mơ hồ, chẳng hạn sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi kéo dài, đau dai dẳng, thay đổi thói quen đại tiện hoặc tiểu tiện, ho kéo dài, xuất hiện khối bất thường, chảy máu bất thường...

Điều quan trọng là những triệu chứng này không đồng nghĩa với ung thư. Chúng có thể xuất hiện trong rất nhiều bệnh lý khác. Ngược lại, không có triệu chứng cũng không có nghĩa một người chắc chắn không mắc ung thư.

Trong cuốn sách Uy thế lượng tử, nhà vật lý lý thuyết Michio Kaku chỉ ra rằng đây là lý do khám sức khỏe và các chương trình sàng lọc có vai trò quan trọng. Một xét nghiệm máu thông thường cũng không thể được xem là "tấm vé" khẳng định một người không mắc ung thư. Các tế bào ung thư xuất phát từ chính tế bào của cơ thể nên hệ miễn dịch không phải lúc nào cũng nhận diện chúng như một tác nhân xâm nhập từ bên ngoài.

Trong nhiều trường hợp, xét nghiệm máu định kỳ có thể cho kết quả bình thường trong khi ung thư vẫn đang phát triển âm thầm.

Khi nghi ngờ ung thư, bác sĩ có thể chỉ định nhiều phương pháp khác nhau tùy loại bệnh và vị trí tổn thương, như xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh, nội soi hoặc các xét nghiệm chuyên sâu khác. Trong nhiều trường hợp, sinh thiết và xét nghiệm mô bệnh học là cơ sở quan trọng để xác định bản chất ác tính của tổn thương.

Ung thư không phải một căn bệnh đơn lẻ và nhiều trường hợp gần như không có dấu hiệu ở giai đoạn đầu. Ảnh: Đinh Hà.

Vì vậy, không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể phát hiện tất cả các loại ung thư ở mọi người.

Vì sao phát hiện sớm lại quan trọng?

Một trong những vấn đề lớn nhất của ung thư là khi khối u đã đủ lớn để gây triệu chứng rõ rệt, bệnh có thể đã tiến triển đáng kể.

Từ hơn một thế kỷ trước, các nhà khoa học đã biết tế bào ung thư và những thành phần do khối u giải phóng có thể xuất hiện trong các dịch của cơ thể, trong đó có máu. Tuy nhiên, việc phát hiện chúng ở giai đoạn rất sớm là thách thức lớn bởi lượng vật chất này có thể rất nhỏ.

Sự phát triển của công nghệ di truyền và sinh học phân tử đang mở ra một hướng tiếp cận mới: tìm kiếm dấu vết của ung thư ngay trong máu hoặc các dịch khác của cơ thể trước khi khối u gây ra triệu chứng rõ ràng.

Một trong những công nghệ được kỳ vọng là sinh thiết lỏng (liquid biopsy). Thay vì lấy một phần mô trực tiếp từ khối u, sinh thiết lỏng tìm kiếm những dấu hiệu liên quan ung thư trong mẫu dịch cơ thể, đặc biệt là máu. Các nhà khoa học có thể phân tích những mảnh DNA của tế bào ung thư lưu hành hoặc các dấu ấn phân tử khác.

Cuốn Uy thế lượng tử - Cuộc cách mạng máy tính lượng tử sẽ làm thay đổi tất cả như thế nào. Ảnh: NXB Trẻ.

Theo nội dung được Michio Kaku đề cập, đây là hướng nghiên cứu có tiềm năng giúp phát hiện ung thư sớm hơn đáng kể.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tiềm năng của công nghệ và khả năng ứng dụng rộng rãi trong thực tế. Sinh thiết lỏng đang được nghiên cứu và phát triển, nhưng không có nghĩa một xét nghiệm máu hiện nay có thể thay thế toàn bộ các phương pháp sàng lọc ung thư đã được khuyến cáo.

Một trong những bài học quan trọng nhất từ câu chuyện về ung thư là không nên đợi đến khi cơ thể xuất hiện những dấu hiệu nghiêm trọng mới đi khám.

Với một số loại ung thư, y học đã có các chương trình sàng lọc dành cho những nhóm người phù hợp về tuổi, giới tính hoặc nguy cơ. Mục tiêu là phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư ở giai đoạn sớm, khi khả năng điều trị thường thuận lợi hơn.

Bên cạnh sàng lọc, mỗi người cũng cần chú ý những thay đổi bất thường kéo dài của cơ thể. Một triệu chứng đơn lẻ chưa thể nói lên người đó có ung thư hay không, nhưng những biểu hiện dai dẳng, tiến triển hoặc bất thường cần được bác sĩ đánh giá.

Điều này đặc biệt quan trọng với người có yếu tố nguy cơ như tiền sử gia đình mắc một số bệnh ung thư, hút thuốc, sử dụng rượu bia nhiều, phơi nhiễm với một số hóa chất hoặc bức xạ, nhiễm một số loại virus có liên quan đến ung thư...

Theo Michio Kaku, thách thức lớn của ung thư nằm ở số lượng khổng lồ các biến đổi gene có thể liên quan đến căn bệnh này. Đây cũng là lĩnh vực mà các công nghệ tính toán tiên tiến, trong đó có máy tính lượng tử, được kỳ vọng có thể hỗ trợ nghiên cứu.

Viễn cảnh được đặt ra là các hệ thống phân tích ngày càng nhạy có thể nhận diện những thay đổi phân tử rất nhỏ, từ đó phát hiện dấu hiệu ung thư khi số lượng tế bào bất thường còn ít.

Trong tương lai xa, những hệ thống theo dõi sức khỏe liên tục thậm chí có thể tìm kiếm dấu hiệu bệnh trong các dịch cơ thể hàng ngày. Ý tưởng về "nhà vệ sinh thông minh" có khả năng phát hiện các dấu ấn sinh học liên quan bệnh tật cũng được đề cập như một viễn cảnh nghiên cứu.

Dù vậy, đây vẫn là câu chuyện của tương lai. Ở hiện tại, cách thực tế nhất để giảm nguy cơ tử vong do ung thư vẫn là phòng ngừa các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi, duy trì lối sống lành mạnh, tham gia chương trình sàng lọc phù hợp và đi khám khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.