Khuyến đọc phải gắn với khuyến học

“Một số đích đến của giáo dục là để phát triển con người toàn diện (thân - tâm - trí - thần, trí - đức - thể - mỹ, làm người - làm dân - làm nghề…), giúp con người không ngừng phát triển và trưởng thành, thì đọc sách là một trong những con đường hiệu quả nhất để mỗi người tự lực khai phóng”, nhà giáo dục - TS Giản Tư Trung, Viện trưởng Viện Giáo dục IRED, khẳng định.

Đọc sách là hành trình tự lực khai phóng

Theo ông, để thoát khỏi tình trạng “làm ra sách nhiều, ít có người mua”, chính sách phát triển ngành xuất bản cần bắt đầu từ con người và nhu cầu thực tế của họ để việc đọc trở thành hành trình tự lực khai phóng.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Thị Ngọc Minh (Đại học Sư phạm Hà Nội) nhấn mạnh trong một thời đại biến động, kỹ năng đọc thực chất chính là “vũ khí” để sinh tồn, giúp mỗi cá nhân làm chủ tri thức và duy trì khả năng tự học suốt đời.

Các chuyên gia kỳ vọng tinh thần phát triển văn hóa đọc trong Chỉ thị 04-CT/TW sẽ tiếp tục được cụ thể hóa trong các chính sách sắp tới, đặc biệt là quá trình sửa đổi Luật Xuất bản 2012, nhằm tạo nền tảng pháp lý cho việc phát triển hệ sinh thái đọc và học tập trong xã hội.

Trong bối cảnh tri thức tinh hoa và thông tin cập nhật chủ yếu nằm trong sách, việc không duy trì thói quen đọc sẽ làm hạn chế cơ hội tiếp cận tri thức của cá nhân và quốc gia.

Các chuyên gia nhận định mục đích bền vững nhất của việc đọc chính là để học, và việc hỗ trợ ngành sách phải đồng bộ với mục tiêu kiến tạo giá trị con người toàn diện. Nếu tách rời khỏi khát vọng nâng cao dân trí và nhu cầu học tập, các chính sách khuyến đọc sẽ dễ rơi vào tình trạng hình thức, làm ra nhiều sách nhưng ít người tiếp cận.

Nhà giáo dục - TS Giản Tư Trung nhấn mạnh "khuyến đọc nên gắn liền với khuyến học". Ảnh: IPL.

TS Giản Tư Trung nhấn mạnh mối quan hệ hữu cơ giữa việc đọc và sự trưởng thành của mỗi cá nhân: "Khuyến đọc nên gắn liền với khuyến học và khuyến học nên gắn liền với khát vọng dân trí, doanh trí, giáo trí. Bởi lẽ, nếu tách khỏi khuyến học thì việc khuyến đọc sẽ giảm ý nghĩa rất nhiều; và nếu khuyến đọc hạn chế thì dù có làm ra sách nhiều cũng ít có người mua".

Đồng quan điểm về việc xem đọc sách là chìa khóa của giáo dục, TS Nguyễn Thị Ngọc Minh cho rằng trong một thời đại biến động, tự học đã trở thành một kỹ năng sinh tồn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy học sinh hiện nay không thiếu sách mà lại thiếu kỹ năng lĩnh hội giá trị thực chất từ trang sách. Việc đưa tiết đọc sách vào hệ thống trường học được kỳ vọng sẽ giải quyết "điểm nghẽn" này, giúp người đọc làm chủ các chiến lược đọc để mài sắc năng lực tư duy.

"Không một trường học nào có thể dạy chúng ta mọi kiến thức cần cho cuộc sống, cũng không một người thầy nào có thể đồng hành suốt cả cuộc đời, song chỉ cần sở hữu kỹ năng đọc tốt, chúng ta hoàn toàn có thể tự học tất cả”, bà chia sẻ.

Kiến tạo mạng lưới kết nối và hạ tầng tri thức

Để văn hóa đọc đi sâu vào đời sống, các chuyên gia kiến nghị chính sách trong tương lai cần thay đổi cách tiếp cận. Việc xác lập vị trí pháp lý cho các thiết chế văn hóa hiện đại như Đường sách, thư viện mở hay các không gian đọc trong cộng đồng sẽ tạo điều kiện để tri thức được lan tỏa tự nhiên theo nhu cầu thực tế thay vì áp đặt. Đây chính là nền tảng để xây dựng xã hội học tập suốt đời.

TS Giản Tư Trung cho rằng để việc đọc thực sự đi vào giáo dục, cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng xuất phát từ con người, công việc và nhu cầu học tập thực tế, thay vì bắt đầu từ sách. Theo ông, đọc sách không phải điểm khởi đầu mà là kết quả của một quá trình học tập có ý thức.

“Trong nhiều năm làm giáo dục, tôi thường chia sẻ một mô hình rất đơn giản, gọi là Mô hình Khuyến đọc “5 Bước”, cụ thể là: (1) Cương vị đảm trách; (2) Công việc cần làm; (3) Năng lực cần có; (4) Kiến thức cần học; (5) Các sách cần đọc”, ông nói.

Nhà giáo dục Giản Tư Trung cho rằng khuyến đọc cần bắt đầu từ chính người học từ vai trò, công việc và năng lực mà họ cần phát triển. Ảnh: Đinh Hà.

Nhà giáo dục cho rằng để khuyến đọc cho ai đó, trước hết ta cần xác định rõ cương vị mà họ đảm trách và nghề nghiệp mà họ theo đuổi. Với cương vị đó thì họ phải làm những công việc gì. Để làm đúng, làm được và làm tốt những công việc đó thì họ cần phải có những năng lực gì. Để có năng lực đó thì phải học những gì, cần có những kiến thức nào. Và để học những điều đó và có những kiến thức đó thì cần phải đọc cái gì, cần phải đọc những sách nào.

Như vậy, đọc sách sẽ trở thành một điểm đến của nhu cầu học tập có ý thức. Khi đi theo logic này, việc đọc sẽ trở thành một nhu cầu tự nhiên, người học sẽ tự hỏi “mình cần đọc gì để làm tốt hơn việc của mình” chứ không còn băn khoăn “phải đọc gì” như trước.

Bên cạnh đó, theo TS Nguyễn Thị Ngọc Minh, việc xây dựng một mạng lưới liên kết chặt chẽ giữa "bốn nhà" (nhà xuất bản, nhà sách, thư viện công và trường học) là cấp thiết. Trước sức cạnh tranh mạnh mẽ của các hình thức giải trí thụ động trên nền tảng số, ngành sách cần những chính sách hỗ trợ dịch thuật, quảng bá và hình thành đội ngũ "giáo viên - thủ thư" chuyên nghiệp để dẫn dắt học sinh tới thế giới tri thức. Sự liên kết này không chỉ bảo vệ bản quyền mà còn đóng vai trò là "màng lọc văn hóa" để cổ vũ các dòng sách có giá trị.

Bà nhấn mạnh: "Trước sức cạnh tranh mạnh mẽ của thế giới giải trí, của thiết bị điện tử, những thứ đang có xu hướng kéo đứa trẻ vào thói quen tiêu thụ thông tin thụ động, thì chúng ta cần phải làm nhiều hơn thế, làm sâu hơn thế, và liên kết với nhau một cách chặt chẽ hơn thế".

Hai chuyên gia giáo dục đồng tình rằng tái định vị vai trò của xuất bản gắn với văn hóa đọc trong Luật Xuất bản sửa đổi sắp tới không chỉ là câu chuyện quản lý hành chính, mà là bước đi chiến lược để phát huy sức mạnh quốc gia. Khi các kiến nghị về kỹ năng đọc và mạng lưới liên kết được luật hóa một cách linh hoạt, Việt Nam sẽ sở hữu nền tảng tri thức vững chắc để hội nhập sâu rộng hơn với thế giới.