Không nhận ra 'Sự tích trầu cau' qua các dị bản

Một câu chuyện quen thuộc về tình anh em, nghĩa vợ chồng có thể mang diện mạo hoàn toàn khác khi đi qua các cộng đồng văn hóa khác nhau. Sự tích trầu cau - tưởng chừng cố định trong ký ức người Kinh - thực chất lại tồn tại với nhiều dị bản, từ bi kịch gia đình đến những câu chuyện mang màu sắc thần thoại, tín ngưỡng.

Trong bộ sách Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, GS Nguyễn Đổng Chi lý giải sự xuất hiện của dị bản là hệ quả tất yếu của văn học truyền miệng. Ông viết: “Truyện cổ tích cũng chịu chung cái công lệ của văn học truyền miệng là mọi việc sáng tác, diễn xướng, truyền bá đều có tính chất tập thể. Tác giả của truyện không phải là người của cùng một thời, một xứ, mà là nhiều người, trong những thời gian và không gian khác nhau. Đây là một công cuộc sáng tác và chỉnh lý liên tục, người sau nối tiếp công việc của người trước”.

Chính quá trình “trao” - “nhận” giữa các cộng đồng đã làm một cốt truyện biến hóa thành nhiều phiên bản khác nhau. Trong đó, Sự tích Trầu, Cau và Vôi có thể xem là một ví dụ tiêu biểu.

Trầu cau có từ thời vua Hùng

Theo GS Nguyễn Đổng Chi, Sự tích Trầu, Cau và Vôi kể về hai anh em ruột là Tần và Lang có vóc dáng và gương mặt giống nhau như đúc. Cha của hai anh em được kể là “người cao to nhất trong vùng”, từng được vua Hùng triệu về Phong Châu ban thưởng, đặt tên là “Cao”. Từ đó, gia đình này lấy “Cao” làm tên họ.

Sau khi cha mẹ qua đời, hai anh em cùng đến theo học một vị đạo sĩ họ Lưu. Bằng một phép thử nhỏ lúc dọn cháo, cô con gái của đạo sĩ đã nhận ra người anh là Tần. Sau đó, hai người nên duyên vợ chồng.

Từ ngày Tần lấy vợ, Lang cảm thấy anh trai không còn thân thiết với mình như trước. Đỉnh điểm là khi người vợ nhầm Lang là chồng và ôm chầm lấy anh, khiến Tần sinh lòng ghen tuông. Vừa giận vừa thẹn vì sự hững hờ của anh, Lang bỏ nhà ra đi đến bờ một con sông lớn, chàng ngồi ôm mặt khóc mãi cho đến khi gục chết và hóa thành một tảng đá.

Sự tích trầu cau là một trong những truyện cổ tích thân thuộc của người Việt. Ảnh: aiiiihousesaigon.

Tần hối hận lên đường đi tìm, khi đến bờ sông thấy em đã hóa đá, chàng đứng khóc đến lúc chết và hóa thành cây cau mọc thẳng tắp bên tảng đá. Người vợ mòn mỏi chờ chồng cũng cất bước đi tìm, rồi gục chết khóc than bên cây cau và hóa thành dây trầu quấn chặt lấy thân cây. Về sau, vua Hùng đi ngang qua phát hiện sự linh dị của ba loài cây đá này, khi nhai thử thấy vị ngon ngọt, thơm cay, nhổ xuống đá lại đỏ ối như máu. Từ đó, vua truyền lệnh nhân giống và lập ra tục ăn trầu trong hôn nhân.

Bên cạnh bản phổ biến được kể lại, GS Nguyễn Đổng Chi cũng cho biết câu chuyện này còn có nhiều dị bản. Theo Lĩnh Nam chích quái và Sử Nam chí dị, có sự hoán đổi về hình tượng hóa thân, khi Lang lại là người hóa thành hòn đá, Tần hóa thành cây cau. Mỹ Ẩm tùy bút lại kể ba người họ phải đợi đến khi chết đi và được dân làng chôn cất cạnh nhau, lòng thành cảm động đến trời cao ban phép màu biến đá, cây cau và dây trầu mới bắt đầu linh ứng.

Sự tích trầu cau của đồng bào dân tộc thiểu số

Sự đa dạng của truyện còn lan rộng đến vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Nghệ An với cốt truyện ly kỳ về nàng Khăm Xuân, Chàng Ngược và Chàng Nước.

Khăm Xuân là con gái út trong một gia đình có chín chị em. Trong một lần đi cuốc đất, chị em của cô gặp nạn, bị quỷ ăn thịt, cô gái trốn thoát nhưng bị lạc đến cõi âm. Tại đây, nàng kết duyên cùng Chàng Ngược - người chuyên làm mưa ở trần gian. Tuy nhiên, vì không nghe lời dặn của chồng, Khăm Xuân lén đi xem mặt bố mẹ chồng và hoảng sợ khi phát hiện họ là hai con rồng to lớn. Vì vậy, Chàng Ngược phải đưa Khăm Xuân trở lại trần gian, dặn rằng có việc cần thì cứ gọi chàng lên giúp.

Sau đó, nàng gặp gỡ và trở thành vợ của Chàng Nước. Cuộc hôn nhân mới lại vấp phải sự hắt hủi, ghét bỏ từ người cha chồng. Một lần bị cha chồng ép đi bắt cá sông, Khăm Xuân đã gọi Chàng Ngược lên giúp đỡ. Chàng Ngược hóa thân thành một khúc gỗ lớn nằm ngang dòng sông để vực cạn cho vợ cũ dễ bắt cá. Đồng thời, chàng căn dặn nàng bảo mọi người không ai được đụng vào khúc gỗ lạ này.

Cha chồng thấy lạ, dùng gậy sắt đâm vào khúc gỗ, đâm trúng Chàng Ngược khiến nước trào lên ào ào làm chết đuối nhiều người đi bắt cá. Thấy vậy, lão đổ tội cho Khăm Xuân giết dân. Nàng buồn tủi, ra bến sông ngồi khóc rồi đốt khúc gỗ lên để sưởi. Đốt một lúc, Khăm Xuân mới nhận ra bên trong ngọn lửa không phải gỗ mà là Chàng Ngược đã chết cháy. Cô gái nhảy vào lửa tự vẫn. Chàng Nước đau lòng cũng nhảy vào chết theo.

Bộ sách Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của GS Nguyễn Đổng Chi. Ảnh: Đ.A.

Người cha thấy thế thì mang cả ba đi chôn. Từ ba nấm mồ, khúc gỗ (Chàng Ngược) hóa thành cây cau, Khăm Xuân hóa thành dây trầu leo lên thân cau, còn Chàng Nước hóa thành đá vôi, giải thích cho phong tục nhai trầu cau với vôi nhổ ra nước màu đỏ trong dân gian.

Ở một vùng đất khác, đồng bào Ca Tu (Katu) lại lưu truyền một dị bản mang màu sắc tín ngưỡng đặc thù. Truyện kể về cô gái lấy chồng tên Rắn và có được hai đứa con. Một ngày, cô bị người lừa cho rắn cắn, chết tức tưởi. Quan tài của cô trôi theo dòng sông, được ông Nah cứu sống và kết duyên thành vợ chồng.

Trong ngày cưới của cả hai thì chàng Rắn xuất hiện, muốn đưa vợ về nhà, ông Nah không chịu nên đánh nhau với chàng. Khi cuộc ác chiến nổ ra, cô gái ném thuốc định cứu cả hai nhưng phép màu lại vô tình làm chàng Rắn hóa thành cây cau, ông Nah hóa thành hòn đá. Quá đau xót, cô gái đứng trên hòn đá ôm lấy cây cau rồi hóa thành dây trầu. Hai đứa con của cô gái với chàng Rắn nhặt gói thuốc cũng biến thành cối chày giã trầu.

Dân tộc Thái cũng góp mặt vào kho tàng sự tích Trầu Cau với cốt truyện Tình nhân biến thành trầu cau. Câu chuyện này mang một mô-típ hoàn toàn khác biệt, kể về ba người bạn cùng đi học, trong đó có một cô gái giả trai, cuối cùng cả ba cùng nhau hóa thành trầu, cau và vôi. Như vậy, theo đánh giá của nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi, một cốt truyện khi đi qua các vùng đất khác nhau đã được nhào nặn lại, mang đậm dấu ấn phong tục và trí tưởng tượng riêng biệt của từng dân tộc.