 |
Những ngày đầu năm học, tình trạng thiếu sách giáo khoa tại một số nơi khiến nhiều phụ huynh phải tìm đến nhiều nhà sách để mua những cuốn còn thiếu cho con.
Vào năm học vẫn chưa có sách
Ông T.P.Cường (ngụ phường Phú Nhuận, TP.HCM) cho biết đã tìm đến 4-5 nơi để mua sách lớp 10 cho con nhưng vẫn còn thiếu 4 cuốn.
“Nghe nói đến tháng 9 nhà trường mới cho mượn sách, nhưng tôi không biết có đủ cho con học hay không nên tranh thủ đi mua trước. Những cuốn còn thiếu, tôi tính sẽ photocopy cho con học tạm, nhưng không biết làm vậy có được hay không”, ông Cường nói.
 |
| Nhiều phụ huynh, học sinh xếp hàng dài chờ mua sách giáo khoa tại TP.HCM. Ảnh: Huế Xuân. |
Nhiều phụ huynh khác cũng cho biết đã phải tìm đến 7-10 nhà sách nhưng vẫn không thể mua đủ bộ sách cho con. Trong lúc chờ nguồn sách được bổ sung, họ phải tính đến phương án photocopy những cuốn còn thiếu.
Năm học mới đã bắt đầu nhưng nhiều học sinh ở Nghệ An cũng chưa có đủ sách giáo khoa. Phụ huynh phải chạy khắp nơi tìm mua, mượn sách cũ, thậm chí photocopy cho con học tạm.
Photocopy và nỗi lo bản quyền
Suốt một tháng qua, chị Nguyễn Thị Thanh Vân (phường Trường Vinh, Nghệ An) gần như dành toàn bộ thời gian rảnh để tìm sách giáo khoa cho hai con, một cháu vào lớp 10, một cháu học lớp 4.
Tan giờ làm, chị lại tranh thủ ghé các hiệu sách. Mỗi lần may mắn, chị mua được một, hai cuốn. Có hôm đi hết cửa hàng này đến cửa hàng khác nhưng vẫn không đủ bộ. “Có những cuốn tìm mãi không thấy. Tôi hỏi từ hiệu sách mới đến sách cũ, rồi nhờ người quen tìm giúp nhưng vẫn thiếu”, chị Vân nói.
 |
| Phụ huynh, học sinh chen nhau tìm mua sách giáo khoa tại một nhà sách ở Nghệ An. |
Không mua được sách, người mẹ đành mượn sách của người quen để mang đi photocopy cho con học tạm. Tại một cơ sở in ấn, hàng chục phụ huynh cũng đang chờ đến lượt.
“Tôi phải chờ khoảng 2 giờ mới photocopy được hai cuốn vở bài tập cho con. Nếu photocopy đen trắng thì hình ảnh không rõ, còn in màu trên giấy tốt thì chi phí cao. Nhiều phụ huynh không thể chờ lâu phải đặt lịch, hôm sau quay lại lấy”, chị Vân chia sẻ.
Tương tự, chị Lê Thị Hoa (trú phường Vinh Phú) nhiều ngày qua cũng tìm mua sách lớp 6 cho con nhưng vẫn thiếu một số cuốn, trong đó có nhiều sách tập 1.
Theo chị, giáo viên chủ nhiệm đã thông báo nhà trường nắm được tình hình và có phương án hỗ trợ học sinh chưa có đủ sách. Trong thời gian chờ sách được in bổ sung, các em có thể dùng chung sách với bạn.
 |
| Nhiều kệ sách giáo khoa tại một nhà sách đã trống, trong khi phụ huynh vẫn liên tục tìm mua. |
Tuy nhiên, chị vẫn lo lắng khi con phải học chung sách hoặc sử dụng sách photocopy trong những ngày đầu năm học.
“Tôi không chỉ lo chất lượng sách photocopy mà còn sợ cháu có trải nghiệm không tốt, cảm giác thua kém bạn bè. Tôi cũng lo việc photocopy sách vô tình khiến trẻ nghĩ rằng sao chép sách là chuyện bình thường, không tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ”, chị Hoa nói.
Trong khi sách giáo khoa chưa được bổ sung đủ, photocopy trở thành “phao cứu sinh” của nhiều phụ huynh, học sinh. Tuy nhiên, chất lượng giấy, hình ảnh không thể so với sách chính thức, đặc biệt với các loại vở bài tập có nhiều nội dung để học sinh trực tiếp viết, làm bài.
 |
| Nhiều phụ huynh, học sinh phải photocopy sách để học tạm. |
Theo khảo sát tại một số cơ sở photocopy, in ấn ở Nghệ An, giá in màu hiện dao động khoảng 3.000-3.500 đồng/tờ. Với một cuốn Tiếng Việt lớp 4, tập 1 dày 148 trang, nếu in màu toàn bộ, chi phí có thể lên tới hơn 200.000 đồng, trong khi giá nguyên bộ sách giáo khoa lớp 4 khoảng 362.000 đồng.
Bởi vậy, nhiều phụ huynh chỉ photocopy một phần sách, chủ yếu những trang đầu để con có tài liệu học trong lúc chờ sách được bổ sung.
Nhà trường tìm cách hỗ trợ
Tại trường THPT Lê Viết Thuật (Nghệ An), ngay đầu năm học, nhà trường yêu cầu các lớp rà soát số học sinh chưa có đủ sách giáo khoa. Qua thống kê, khoảng 20% học sinh toàn trường chưa có đầy đủ sách.
Để hỗ trợ học sinh, trước đó trường phát động chương trình “Trao sách cũ - Gửi tri thức, tiếp sức đến trường”, vận động giáo viên, học sinh và phụ huynh quyên góp sách đã qua sử dụng.
 |
| Trường THPT Lê Viết Thuật trao tặng sách giáo khoa cũ cho học sinh. |
Kết quả, nhà trường tiếp nhận 54 bộ sách cũ cùng một số sách lẻ để trao cho những học sinh có hoàn cảnh khó khăn hoặc chưa có đủ sách học tập.
Ông Đặng Văn Hải, Hiệu trưởng trường THPT Lê Viết Thuật, cho biết những bộ sách cũ đã giúp giải quyết một phần nhu cầu trước mắt. “Đây là món quà nhỏ nhưng rất thiết thực với học sinh trong thời điểm này. Tuy nhiên, đó chỉ là giải pháp trước mắt vì nhu cầu sách giáo khoa của học sinh vẫn còn lớn”, ông Hải nói.
Trong khi chờ nguồn sách được bổ sung, việc phụ huynh tìm đến các cơ sở photocopy để in sách cho con đặt ra thêm câu chuyện về bản quyền.
Photocopy nguyên cuốn sẽ phạm luật?
Trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong, ThS.LS Nguyễn Đức Thắng Ý, Giám đốc Điều hành Công ty Luật YLAW & PARTNERS, cho biết sách giáo khoa thuộc nhóm tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ.
Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ quy định chủ sở hữu quyền tác giả có quyền sao chép toàn bộ hoặc một phần tác phẩm bằng bất kỳ phương tiện, hình thức nào, trừ các trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định.
 |
| ThS.LS Nguyễn Đức Thắng Ý, Giám đốc Điều hành Công ty Luật YLAW & PARTNERS. Ảnh: Nguyễn Tiến. |
Pháp luật cũng cho phép cá nhân sao chép tác phẩm để phục vụ việc học tập, nghiên cứu trong những điều kiện nhất định. Tuy nhiên, nếu sử dụng máy photocopy thì chỉ được sao chép hợp lý một phần tác phẩm, không nhằm mục đích thương mại.
Theo Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, đối với tác phẩm chữ viết như sách giáo khoa, việc photocopy, chụp ảnh hoặc hình thức tương tự chỉ được coi là sao chép hợp lý khi không quá 10% tổng số trang của ấn bản.
Chẳng hạn, một cuốn sách 300 trang thì phần được photocopy theo cơ chế này về nguyên tắc không quá 30 trang, đồng thời phải đáp ứng các điều kiện khác theo quy định.
 |
| Việc photocopy nguyên cuốn sách giáo khoa có thể phát sinh vấn đề liên quan đến quyền tác giả. Ảnh: Huế Xuân. |
Do đó, việc photo một số trang sách để phục vụ trực tiếp cho việc học tập cá nhân khác hoàn toàn với việc photo toàn bộ cuốn sách.
Nếu photocopy nguyên cuốn, hành vi này đã vượt quá giới hạn sao chép hợp lý một phần. Việc người đi photocopy không bán sách, không thu lợi mà chỉ sử dụng cho bản thân hoặc cho con học cũng không đồng nghĩa với việc được phép sao chép toàn bộ.
Theo khoản 4 Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, trường hợp sao chép tác phẩm chữ viết vượt quá tỷ lệ quy định phải được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép và phải trả tiền bản quyền, quyền lợi vật chất khác nếu có.
Mức phạt lên đến 50 triệu đồng
Theo luật sư Nguyễn Đức Thắng Ý, trách nhiệm pháp lý phải được xác định dựa trên hành vi thực tế của từng chủ thể.
Nếu phụ huynh mang sách đến tiệm và nhân viên cơ sở trực tiếp vận hành máy để photocopy nguyên cuốn thì cần xác định chủ thể thực hiện hành vi sao chép để xem xét trách nhiệm.
Cơ sở hoặc cá nhân trực tiếp sao chép tác phẩm vượt quá phạm vi pháp luật cho phép mà không được chủ sở hữu quyền tác giả đồng ý có thể bị xử phạt theo Điều 16 Nghị định 341/2025/NĐ-CP.
Đối với cá nhân, mức phạt tùy trường hợp có thể từ 5-50 triệu đồng; đối với tổ chức, mức phạt tương ứng có thể từ 10-100 triệu đồng. Ngoài tiền phạt, tùy trường hợp còn có thể bị buộc tiêu hủy, loại bỏ bản sao vi phạm và nộp lại số lợi bất hợp pháp.
Tuy nhiên, không thể mặc nhiên cho rằng phụ huynh và chủ tiệm photocopy cùng chịu trách nhiệm về một hành vi.
Nếu phụ huynh chỉ yêu cầu dịch vụ, còn nhân viên tiệm trực tiếp vận hành máy thì cơ quan có thẩm quyền phải xác định hành vi vi phạm cụ thể của từng người. Ngược lại, nếu phụ huynh tự mình sử dụng máy photocopy để sao chép toàn bộ cuốn sách thì họ có thể là người trực tiếp thực hiện hành vi sao chép và bị xem xét xử lý.
Theo luật sư Nguyễn Đức Thắng Ý, khi chưa mua được sách giáo khoa, phụ huynh nên ưu tiên liên hệ nhà trường, giáo viên hoặc thư viện để tìm phương án mượn, hỗ trợ sách.
Từ ngày 3/7/2026, Nghị định 271/2026/NĐ-CP cũng có quy định liên quan đến việc miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Vì vậy, phụ huynh nên chủ động tìm hiểu chính sách hỗ trợ được triển khai tại nhà trường, địa phương.
Ngoài ra, có thể mượn sách từ người thân, bạn bè, học sinh khóa trước; mua sách cũ hoặc sử dụng bản điện tử do nhà xuất bản, chủ sở hữu quyền tác giả cung cấp hợp pháp.
Trong trường hợp cần photocopy, phụ huynh có thể áp dụng cơ chế sao chép hợp lý để phục vụ học tập cá nhân nhưng cần lưu ý giới hạn không quá 10% tổng số trang khi sử dụng thiết bị photocopy.
Nhu cầu học tập của học sinh là chính đáng, nhưng không đồng nghĩa với quyền sao chép không giới hạn. Việc lựa chọn phương án mượn, mua sách cũ hoặc sử dụng nguồn sách hợp pháp sẽ giúp phụ huynh bảo đảm việc học của con mà hạn chế rủi ro liên quan đến quyền tác giả.
Thị trường lao động thay đổi chóng mặt, để tồn tại, con người cần học tập suốt đời. Trong bối cảnh đó, tạp chí Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả cuốn Học tập suốt đời của tác giả Michelle R.Weise.
