'Khí hậu' và 'thời tiết' khác nhau như thế nào?

Khi những cụm từ như “thời tiết cực đoan” hay “biến đổi khí hậu” xuất hiện dày đặc. Ít ai để ý “khí hậu” và “thời tiết” thực ra là hai khái niệm riêng biệt trong tiếng Việt.

Trong Tầm nguyên từ điển, học giả Lê Văn Hòe giải thích “khí hậu” vốn bắt nguồn từ hệ thống phân chia thời gian và thời tiết của người Trung Hoa cổ. Theo đó, “hậu” là khoảng thời gian 5 ngày; ba “hậu” hợp thành một “khí” (mùa), sáu "khí" hợp thành một "thời" (mùa), bốn mùa hợp thành một năm. Một năm được chia thành 24 khí, còn gọi là 24 tiết khí như lập xuân, xuân phân, hạ chí hay đại hàn.

Người xưa quan sát sự thay đổi của nắng, mưa, gió, lạnh theo chu kỳ này để xác định mùa màng và sinh hoạt. Vì vậy, “khí hậu” mang nghĩa rộng, chỉ quy luật thời tiết của cả một vùng trong thời gian dài.

Trong khi đó, “thời tiết” được hiểu theo nghĩa cụ thể và ngắn hạn hơn. Chữ “tiết” vốn có nghĩa là “đốt tre”, chỉ các đoạn chia nhỏ trong một mùa. Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, “thời tiết” là trạng thái khí quyển tại một nơi và thời điểm nhất định, gồm nhiệt độ, độ ẩm, mưa, gió...

Nói cách khác, trời mưa lớn hôm nay là “thời tiết”, còn kiểu nóng ẩm kéo dài nhiều năm của miền Nam là “khí hậu”. Một đợt nắng nóng có thể là hiện tượng thời tiết cực đoan, nhưng khi những hiện tượng này lặp lại thường xuyên và làm thay đổi quy luật tự nhiên, chúng mới được xem là biểu hiện của biến đổi khí hậu.

Theo các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, việc người xưa đặt tên cho 24 tiết khí cho thấy xã hội nông nghiệp đã sớm hình thành hệ thống quan sát tự nhiên rất chi tiết, đồng thời phản ánh cách con người gắn đời sống với nhịp vận động của trời đất suốt hàng nghìn năm.