Iran tính thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz. Ảnh: New York Times.

Giới chức Iran cho rằng điều kiện hàng hải tại tuyến đường chiến lược này sẽ không thể quay lại trạng thái trước khi Mỹ và Israel tiến hành không kích Iran bắt đầu từ ngày 28/2.

Thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz

Nghị sĩ Tehran Somayeh Rafiei cho biết Quốc hội Iran đang thúc đẩy kế hoạch yêu cầu các quốc gia phải trả phí và thuế nếu muốn sử dụng eo biển Hormuz như một tuyến vận tải an toàn cho hàng hóa, năng lượng và lương thực.

“An ninh của eo biển sẽ được thiết lập bằng sức mạnh và quyền lực của Iran, các quốc gia phải trả thuế tương ứng”, bà Rafiei nói.

Kể từ khi chiến sự nổ ra, lưu lượng tàu thuyền qua eo biển này gần như tê liệt. Lực lượng quân sự của Iran đã tấn công nhiều tàu, cho rằng các phương tiện này không tuân thủ cảnh báo trước đó của Iran về việc tàu thuyền không đi qua eo biển khi nước này đang trong thời chiến.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf trước đó cũng nhận định hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz sẽ không trở lại như trước chiến tranh.

Trong những ngày gần đây, Iran cho phép một số tàu của các quốc gia được coi là “thân thiện” với Iran đi qua, đồng thời cảnh báo có thể chặn các tàu từ những nước mà Tehran cho là tham gia “hành động gây hấn”.

Công ty phân tích hàng hải Windward cho biết ít nhất 5 tàu đã rời eo biển Hormuz trong hai ngày 15-16/3.

Một thông điệp từ lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei cũng nhấn mạnh rằng “đòn bẩy phong tỏa eo biển Hormuz chắc chắn phải được sử dụng”.

Eo biển Hormuz sẽ ám ảnh thế giới mãi về sau?

Việc đóng cửa eo biển Hormuz từ lâu đã được xem là một trong những rủi ro có thể dự báo trước. Trong nhiều thập kỷ, giới học giả đã cảnh báo rằng Iran có thể chặn tuyến đường biển hẹp này nếu chiến sự xảy ra.

Tổng thống Trump cũng được cho là đã nhận được cảnh báo về nguy cơ này trước khi Mỹ và Israel động binh tại Iran, nhưng theo Financial Times, ông Trump từng cho rằng Tehran sẽ nhanh chóng nhượng bộ sau khi bị tấn công bất ngờ.

Giữa những biến động hiện nay, eo biển Hormuz cho thấy tầm quan trọng tựa như yết hầu của thế giới. Ảnh minh họa: Financial Times.

Tuy nhiên, một cuộc xung đột được tiến hành với mục tiêu ban đầu chưa rõ ràng giờ đây đã chuyển sang một ưu tiên rõ ràng và cấp thiết: Mở lại eo biển Hormuz. Trớ trêu là tuyến hàng hải này bị gián đoạn lại chính vì động thái động binh của Mỹ và Israel.

Việc mở lại eo biển Hormuz không thể đạt được chỉ bằng tuyên bố lạc quan rằng “Mỹ đã chiến thắng” như ông Trump đã làm thời gian qua. Vấn đề về eo biển Hormuz có thể định hình phần còn lại của nhiệm kỳ Tổng thống, thậm chí ảnh hưởng tới cả những người kế nhiệm ông Trump.

Việc đóng cửa eo biển tạo ra hai thách thức: Khủng hoảng trước mắt và thách thức chiến lược dài hạn. Về ngắn hạn, nguy cơ suy thoái toàn cầu đang gia tăng, nếu tuyến vận tải này tiếp tục bị gián đoạn. Về dài hạn, Iran đã nhận thức rõ ràng rằng việc kiểm soát eo biển Hormuz cho phép họ nắm “yết hầu” của cả thế giới, họ có thể tái sử dụng công cụ này ở những trong tương lai.

Khó khăn trong việc mở lại tuyến đường hàng hải này đã rất rõ. Iran không cần đánh chìm mọi tàu chở dầu; chỉ cần có một số cuộc tấn công bất ngờ và những lời đe dọa cũng đủ khiến chủ tàu, thủy thủ và các công ty bảo hiểm tránh xa khu vực eo biển Hormuz.

Ngay cả các phương án quân sự như không kích hạ tầng hoặc kiểm soát đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu của Iran, cũng không giải quyết được triệt để vấn đề Hormuz. Tehran vẫn có nhiều công cụ để đe dọa hoạt động hàng hải của thế giới, từ thủy lôi, tên lửa, xuồng nhỏ gắn thuốc nổ cho tới UAV.

Trong bối cảnh đó, ông Trump đang kêu gọi các đồng minh tham gia bảo vệ tuyến hàng hải, bao gồm cả châu Âu và Trung Quốc. Tuy nhiên, các nước này được cho là thận trọng khi phải đối mặt với rủi ro quân sự để giải quyết cuộc khủng hoảng không do họ tạo ra và lực lượng hải quân tinh nhuệ của Mỹ hiện cũng còn chưa giải quyết được.

Sau đòn thuế quan, những lời đe dọa và cả những sự chế nhạo dành cho các đồng minh châu Âu, giờ đây, chính quyền của ông Trump không nhận được nhiều thiện chí khi đưa ra lời kêu gọi hợ tác quân sự để giải quyết vấn đề ở eo biển Hormuz.

Ngoài ra, việc triển khai lực lượng trên bộ để kiểm soát khu vực ven eo biển cũng tiềm ẩn rất nguy cơ. Số lượng binh sĩ Mỹ thương vong có thể gia tăng mà vẫn chưa chắc đạt được mục tiêu mở lại eo biển.

Về dài hạn, chiến sự lần này đã làm thay đổi tính toán chiến lược của Iran. Nếu trước đây Tehran có động lực tránh đối đầu toàn diện với Mỹ, thì nay, khi vấn đề tồn vong được đặt ra, họ sẵn sàng sử dụng mọi công cụ, bao gồm cả việc đóng cửa eo biển Hormuz.

Điều này cũng có thể làm suy yếu các lực lượng ôn hòa trong nội bộ Iran, lực lượng này vốn từng ủng hộ đối thoại với phương Tây. Nhưng trước những diễn biến thời gian qua, ngay cả khi eo biển được mở lại trong tương lai, Iran nhiều khả năng vẫn giữ “lá bài Hormuz” như một công cụ răn đe.

Theo đó, Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh sẽ phải đối mặt với lựa chọn khó khăn: Tìm cách đạt thỏa thuận với Iran để đảm bảo tuyến hàng hải thông suốt; hay tiếp tục gây sức ép, tạo ra nguy cơ xung đột và bất ổn tại khu vực cũng như trên thế giới.

Theo Financial Times, từ góc nhìn của Iran, hiện tại, dù nước này đang chịu tổn thất nặng nề về kinh tế và quân sự, nhưng việc chứng minh khả năng phong tỏa eo biển Hormuz đang mang lại cho Iran một công cụ răn đe mạnh mẽ cả trong hiện tại và tương lai, độc lập hẳn với yếu tố răn đe bằng vũ khí hạt nhân.