Iran kéo thế giới khỏi trật tự cũ

Theo Bloomberg, chiến sự tại Iran vừa phơi bày thực tế cũ, vừa cho thấy trật tự mới của thế giới đang hình thành như thế nào.

Rất khó dự đoán diễn biến tiếp theo của chiến sự Iran sau lệnh ngừng bắn, tuy nhiên, những hệ lụy toàn cầu của cuộc chiến này đã lộ diện, với quy mô và tác động rất đáng chú ý.

Cuộc chiến làm nổi bật thực tế: Nền kinh tế thế giới đang bị “vũ khí hóa”, làm rung chuyển các liên minh cũ, hé lộ những liên minh mới.

Cách chiến sự Iran diễn ra cũng cho thấy phác họa về tương lai của thế giới, khi các chuẩn mực ứng xử dần suy yếu, nhường chỗ cho sức mạnh thuần túy.

Dù muốn hay không, thế giới vẫn buộc phải quan sát chiến sự Iran như một “thí nghiệm” của chiến tranh hiện đại. Trên hết, chiến sự này cho thấy Mỹ đang sử dụng sức mạnh quyết liệt hơn, khó lường hơn.

Việc xác định thắng thua sẽ cần thời gian. Kết cục của chiến tranh thậm chí có thể thay đổi khi nhìn lại sau vài năm. Tuy nhiên, có một điều có thể chắc chắn ngay tại thời điểm này: Chiến sự Iran đã tạo ra địa chấn địa chính trị, đẩy nhanh quá trình tái định hình thế giới, xác lập trật tự mới.

Chiến lược “vũ khí hóa” bài toán kinh tế

Ngay sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran, Iran đáp trả bằng cách tấn công các mục tiêu trên khắp khu vực vùng Vịnh với chiến lược chiến tranh phi đối xứng, đồng thời gây gián đoạn lưu thông qua eo biển Hormuz.

Chỉ trong vài giờ sau khi chiến sự nổ ra, chiến dịch quân sự do Mỹ và Israel tiến hành tại Iran đã trở thành cuộc chiến khu vực, tác động toàn cầu.

Chiến sự Iran xảy ra trong bối cảnh cạnh tranh đa chiều tại Vịnh Ba Tư, nơi UAE, Saudi Arabia, Iran vốn đang cạnh tranh lẫn nhau. Trên thế giới, toàn cầu hóa cũng đang bị tái cấu trúc bởi sự cạnh tranh giữa các cường quốc.

Quan trọng nhất, chiến sự Iran diễn ra trong lúc vai trò lãnh đạo của Mỹ và trật tự thế giới cũ do Mỹ dẫn dắt đang có nhiều biến động dưới thời Tổng thống Trump. Khi chiến sự xảy ra đúng tại bước ngoặt có tính lịch sử, tác động của nó càng lan rộng.

Eo biển Hormuz chính là chiến lược "vũ khí hóa" bài toán kinh tế trong cuộc chiến phi đối xứng mà Iran đang tiến hành. Ảnh minh họa: Axios.

Chiến sự Iran đánh dấu hiện tượng “vũ khí hóa” nền kinh tế toàn cầu, nơi mọi sự phụ thuộc đều có thể trở thành điểm nghẽn chiến lược trong xung đột, trở thành vũ khí đòn bẩy quan trọng trong chiến tranh phi đối xứng.

Việc eo biển Hormuz bị tê liệt trong chiến sự Iran là minh chứng mới nhất cho thấy sự va chạm giữa hội nhập kinh tế và chia rẽ địa chính trị. Việc kiểm soát eo biển Hormuz giúp Iran gây thiệt hại cho nhiều bên, đồng thời tạo lợi thế đòn bẩy cho Iran trong xung đột.

Nhân loại đang sống trong thế giới vừa phụ thuộc lẫn nhau, vừa chia rẽ phân mảnh. Cả đòn bẩy lẫn rủi ro đang cùng tồn tại. Xu hướng này sẽ không thay đổi trong ngắn hạn. Vì vậy, tận dụng khả năng gây sức ép, đồng thời tăng cường khả năng chống chịu, sẽ là hai xu hướng đặc trưng trong nền kinh tế thế giới những năm tới.

Cùng với đó, chiến tranh Iran hé lộ tương lai của chiến tranh hiện đại. Cựu lãnh đạo Đơn vị Đổi mới Quốc phòng Mỹ, ông Michael Brown, gọi đây là “cuộc chiến AI đầu tiên”.

Các mô hình AI tiên tiến đã giúp Mỹ và Israel xử lý lượng dữ liệu tình báo khổng lồ, nhanh chóng chuyển hóa thành chiến lược hành động và hàng nghìn mục tiêu tấn công.

Đồng thời, chiến sự Iran cũng cho thấy các nước yếu hơn có thể dùng UAV và tên lửa để gây tổn thất lớn cho đối thủ.

Dù muốn hay không, nhân loại vẫn buộc phải quan sát chiến sự Iran như một thí nghiệm về cách tiến hành chiến tranh hiện đại.

Liên minh mới: Thực dụng và giao dịch

Bên cạnh đó, mô hình liên minh truyền thống của Mỹ đang suy yếu, mô hình mới đang dần hình thành. Chiến sự Iran cho thấy sự rạn nứt sâu sắc trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương giữa Mỹ và châu Âu. Ông Trump không tham vấn các đồng minh trong NATO trước khi phát động chiến sự, sau đó lại chỉ trích các đồng minh khi họ không hỗ trợ Mỹ.

Nhiều lãnh đạo châu Âu cho rằng đây không phải cuộc chiến của họ, đồng thời lo ngại Mỹ dần trở thành đối tác khó tin cậy. Ngược lại, ông Trump cho rằng các đồng minh “phản bội”, không đứng về phía Mỹ khi Mỹ cần.

Dù Mỹ khó rút khỏi NATO, nhưng niềm tin có tính chiến lược trong liên minh đang suy giảm nhanh chóng. Câu hỏi đặt ra là liệu NATO có thể tiếp tục tồn tại vững vàng về thực chất, dựa trên cơ sở “giao dịch lợi ích”, hay sẽ tiếp tục suy yếu vì suy giảm lòng tin.

Ông Trump có thể sẽ dịch chuyển ưu tiên sang các liên minh nhỏ nhưng giúp Mỹ có được đối tác mạnh mẽ. Ảnh: Reuters.

Trong khi đó, ông Trump ưa chuộng các liên minh song phương với những đối tác mạnh như Israel, Ấn Độ hay Ba Lan, đó là những nước đầu tư lớn cho quốc phòng. Mỹ có thể chuyển sang hệ thống liên minh nhỏ hơn, linh hoạt hơn. Cuộc chiến tại Iran có thể là chất xúc tác giúp đẩy nhanh quá trình.

Ở một diễn biến khác, cuộc chiến tại Iran đưa vấn đề không phổ biến vũ khí hạt nhân đi đến bước ngoặt. Mỹ tuyên bố tấn công nhằm ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, kết cục chiến tranh sẽ quyết định tác động thực sự đối với vấn đề này. Nếu Iran vẫn giữ được lượng uranium làm giàu, nước này có thể tiếp tục theo đuổi vũ khí hạt nhân.

Trong kịch bản đó, nhiều nước, ngay cả các nước đồng minh của Mỹ ở châu Âu và châu Á cũng có thể cân nhắc việc gia tăng năng lực hạt nhân để đảm bảo sức mạnh quốc phòng, trong bối cảnh niềm tin vào Mỹ và “chiếc ô hạt nhân” của Mỹ bị suy giảm.

Không dừng lại ở đó, Trung Đông đang thay đổi nhưng vẫn tiếp tục là một khu vực trọng yếu không thể bỏ qua. Việc eo biển Hormuz bị tê liệt và những tác động diện rộng cho thấy thế giới vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực này. Nếu các tuyến hàng hải khác tại khu vực cũng bị gián đoạn, hậu quả kinh tế sẽ rất nghiêm trọng.

Trung Đông cũng ngày càng quan trọng đối với tương lai công nghệ của thế giới, các nước như Saudi Arabia và UAE đều muốn trở thành trung tâm AI của thế giới. Đây hiện là khu vực mà các cường quốc lớn đều cạnh tranh để tìm cách gây ảnh hưởng.

Sức mạnh lấn át luật lệ

Ở cấp độ sâu hơn, cuộc chiến tại Iran có thể đánh dấu bước chuyển sang thế giới “hậu luật lệ”. Các chuẩn mực hành xử quốc tế từng một thời được tôn trọng, nay suy yếu, trong khi các cường quốc ngày càng chuộng sử dụng sức mạnh.

Trong chiến sự, ông Trump từng đe dọa “xóa sổ nền văn minh Iran”. Thời gian gần đây, nhiều hành động quân sự khác do Mỹ tiến hành cũng gây tranh cãi về tính hợp pháp. Quan điểm “thế giới vận hành bằng sức mạnh” đang ngày càng phổ biến.

Trong bối cảnh đó, những quốc gia dựa vào luật pháp quốc tế, nhưng không có đủ năng lực tự vệ, sẽ ở thế bất lợi.

Tại Hội nghị An ninh Munich hồi tháng 2, cả Mỹ và châu Âu đều thống nhất trật tự cũ không còn, chiến sự Iran có thể là dấu mốc cho thấy trật tự mới đang hình thành. Ảnh minh họa: Axios.

Đáng chú ý nhất, Mỹ đang trở nên ít bị ràng buộc hơn bởi các chuẩn mực và luật lệ, đồng thời ngày càng khó đoán hơn. Ông Trump giảm các vai trò và trách nhiệm truyền thống của Mỹ, nhưng sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự và kinh tế.

Mỹ sẵn sàng hành động quyết liệt hơn, đồng thời cũng thiếu ổn định và khó dự đoán hơn. Điều này khiến chính các đồng minh của Mỹ cũng lo ngại.

Nếu cuộc chiến tại Iran đánh dấu việc từ đây, Mỹ sẵn sàng hành xử ít trách nhiệm hơn, chiến sự này sẽ trở thành dấu mốc đánh dấu quá trình thế giới đổi thay sâu sắc, tiềm ẩn nhiều rủi ro.