Iran học cách ra đòn kiểu Trump

Chỉ trong một ngày, tình hình đã thay đổi hoàn toàn. Cách đây đúng 24 giờ, nhiều người có thể tin rằng ngày càng có nhiều tàu sẽ bắt đầu len qua Eo biển Hormuz khi lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran tiến gần thời điểm hết hạn.

24 giờ đảo chiều chóng mặt quanh eo biển Hormuz

Hôm 17/4, Tổng thống Donald Trump tỏ ra hào hứng trước tuyên bố từ Tehran rằng eo biển Hormuz đã “mở hoàn toàn và sẵn sàng cho việc lưu thông toàn diện. Cảm ơn!”.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cũng gợi ý trên mạng xã hội X rằng tuyến đường này sẽ được mở lại hoàn toàn, dù nói thêm rằng Iran sẽ điều phối các tuyến vận tải. Thông tin này khiến giá dầu thô giảm 10% chỉ trong vài giờ, nhưng nhanh chóng trở nên kém thuyết phục, khi hãng tin bán chính thức Tasnim chỉ trích ông Araghchi vì tạo ra “nhiều điểm mơ hồ về điều kiện lưu thông, chi tiết và cơ chế thực hiện”.

Sau đó, ông Trump tuyên bố lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran sẽ tiếp tục “duy trì đầy đủ hiệu lực” cho tới khi “thỏa thuận” với Tehran hoàn tất.

Chỉ 24 giờ sau, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết họ đã phong tỏa trở lại eo biển, viện dẫn việc Mỹ vẫn tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran.

“Tiếp cận eo biển Hormuz sẽ bị coi là hợp tác với kẻ thù, và bất kỳ tàu nào vi phạm sẽ trở thành mục tiêu”, IRGC tuyên bố.

Sau một khoảng thời gian ngắn le lói hy vọng rằng một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới có thể mở lại, Mỹ và Iran dường như vẫn còn rất ít điểm chung, ngoài khả năng có lẽ sẽ tiếp tục gặp nhau.

Chỉ trong một ngày, tình hình tại eo biển Hormuz đã thay đổi hoàn toàn. Cách đó 24 giờ, nhiều người còn tin rằng tuyến hàng hải huyết mạch này sắp được khai thông, khi lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran tiến gần thời điểm hết hạn. Ảnh: Reuters

Ngày 18/4, quân đội Iran nhắc lại rằng hoạt động vận tải thương mại qua eo biển sẽ bị hạn chế nghiêm ngặt chừng nào lệnh phong tỏa của Mỹ còn duy trì. Để củng cố thông điệp, hai tàu đã bị nổ súng cách bờ biển Oman khoảng 32 km, trong đó các tàu pháo Iran bị cho là đã thực hiện vụ tấn công đầu tiên, theo lời thuyền trưởng một tàu chở dầu.

Một tuyên bố hiếm hoi được cho là của lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei cho biết hải quân Iran “sẵn sàng khiến kẻ thù nếm trải những thất bại mới cay đắng”. Ông Khamenei chưa xuất hiện trước công chúng trong 6 tuần kể từ khi được chọn kế nhiệm cha mình.

Ông Trump tiếp tục khẳng định các cuộc đàm phán với Iran “đang tiến triển rất tốt”, nhưng nhấn mạnh Mỹ sẽ không chấp nhận bị gây sức ép. Hội đồng An ninh Quốc gia Iran cho biết Tehran đang xem xét “các đề xuất mới” từ phía Mỹ nhưng chưa đưa ra phản hồi.

Ngoài vấn đề đi lại qua eo biển, hai bên vẫn còn cách biệt lớn về việc Iran có từ bỏ và bàn giao lượng uranium làm giàu cao hay không, cũng như chương trình làm giàu hạt nhân hiện tại.

Lệnh ngừng bắn sẽ hết hạn chỉ sau ba ngày. Ông Trump nói ông chưa chắc có gia hạn hay không.

“Có thể tôi sẽ không gia hạn, khi đó các bạn sẽ có phong tỏa, và đáng tiếc là chúng tôi sẽ phải quay lại ném bom”, ông nói hôm 17/4.

Giới lãnh đạo Iran dường như không có ý định nhượng bộ. Tướng Mohammed Naqdi cảnh báo rằng “nếu chiến tranh bùng phát trở lại, chúng tôi sẽ sử dụng các tên lửa sản xuất từ tháng 5/2026”.

“Chúng tôi có thể dừng sản xuất dầu, nhưng không muốn gây xáo trộn cho thế giới nên đã kiềm chế”, ông nói.

Eo biển Hormuz liên tục được đóng - mở trong 24 giờ qua. Ảnh: Reuters

Dù các nguồn tin Iran cho biết vòng đàm phán tiếp theo có thể diễn ra trong tuần tới, Mỹ vẫn chưa xác nhận kế hoạch khi lệnh ngừng bắn sắp kết thúc vào 21/4.

Tuy vậy, các dấu hiệu cho thấy những cuộc thảo luận căng thẳng vẫn đang diễn ra phía sau hậu trường. Chiều 18/4 tại Washington, nhiều quan chức cấp cao Mỹ đã xuất hiện tại Nhà Trắng, trong đó có Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth, Giám đốc CIA John Ratcliffe và Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân.

Chính chuỗi hành động mở rồi đóng trong thời gian cực ngắn này đã cho thấy một điều rõ ràng: Hormuz không còn vận hành theo logic ổn định, mà đang bị kéo vào một nhịp độ đối đầu mới.

Bẫy leo thang

Ông Robert Pape, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Chicago, Mỹ, cảnh báo cuộc chiến “còn lâu mới kết thúc”.

“Tôi hiểu rằng có rất nhiều hy vọng, đã có những tổn thất và thiệt hại rất lớn từ cuộc chiến này, nhưng chúng ta cần hiểu rằng giữa Mỹ và Iran tồn tại những khác biệt mang tính ‘được ăn cả ngã về không’”, ông nói với Al Jazeera.

Theo ông Pape, nguyên nhân không đơn giản là do sự phức tạp hay kỹ năng ngoại giao kém, mà bởi hai bên không thể cùng đạt được mục tiêu cốt lõi của mình.

“Iran muốn kiểm soát Hormuz và giữ lại uranium làm giàu; còn Mỹ thì muốn điều ngược lại, không phải kiểu chia đôi và đó chính là rào cản lớn nhất”, ông nói.

Theo ông, “điều đáng lo ngại nhất” là cả hai bên đều phát tín hiệu sẵn sàng chọn chiến tranh thay vì nhượng bộ ở một trong các vấn đề cốt lõi.

“Đó mới là điểm mấu chốt và lý do vì sao không thể đơn giản chia đôi mọi thứ hay để một bên chịu thua, vì như vậy sẽ chỉ dẫn tới leo thang trở lại”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh đây chính là “cái bẫy leo thang”.

“Cả hai bên hiện đang bị mắc kẹt trong tình thế mà họ thà chiến đấu còn hơn là nhượng bộ ở những vấn đề cốt lõi, và điều này khó có thể được giải quyết trong thời gian ngắn”, ông nói, cảnh báo tình trạng này có thể kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng.

Nói cách khác, sự đảo chiều chóng mặt tại Hormuz không phải là ngẫu nhiên, mà là biểu hiện trực tiếp của thế bế tắc chiến lược này.

Và khi không có lối thoát ở cấp độ mục tiêu, cuộc chơi buộc phải dịch chuyển sang một cấp độ khác: cách truyền tải thông điệp và tạo sức ép.

Iran “bắt chước” phong cách Donald Trump

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cố gắng giảm nhẹ việc Iran tái phong tỏa Eo biển Hormuz, gọi động thái này là Tehran “làm màu”.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tình hình phản ánh một thay đổi sâu sắc hơn trong cách Iran tương tác với Washington.

Phát biểu với Al Jazeera, Sinan Azodi cho biết Tehran đã điều chỉnh cách tiếp cận so với nhiệm kỳ đầu của ông Trump, khi liên lạc còn đi theo các kênh ngoại giao truyền thống.

Ông cho rằng thông điệp của Iran đã thay đổi, trở nên trực diện hơn và đôi khi mang tính khiêu khích, tương tự phong cách của ông Trump.

“Tất cả những gì bạn cần làm là nhìn vào các video hoạt hình hay các nội dung mà tôi đăng tải, hoặc các tài khoản Đại sứ quán Iran ‘troll’ Tổng thống Trump”, ông Azodi nói.

Chuyên gia cho rằng trong thời gian qua Iran đã “bắt chước” phong cách của chính Tổng thống Trump để đáp trả Mỹ. Ảnh: NYT

“Tôi nghĩ người Iran đã học được cách nói chuyện với ông Trump. Ngay cả trước khi đàm phán diễn ra, các tweet hay bài đăng từ Bộ Ngoại giao Iran hoặc ngoại trưởng đều được điều chỉnh để tiếp cận trực tiếp tới ông Trump”, ông nói thêm.

Ông Azodi cũng chỉ trích cách ông Trump phát biểu về eo biển Hormuz, cho rằng điều đó có thể làm giảm mức độ nghiêm trọng của tình hình.

Trong bối cảnh đó, việc mở rồi siết Hormuz trong 24 giờ không đơn thuần là động thái quân sự, mà là một cú ra đòn mang tính tâm lý.

Đó là cách Tehran thử phản ứng thị trường, thăm dò giới hạn của Washington, đồng thời gửi tín hiệu rằng họ sẵn sàng thay đổi trạng thái bất cứ lúc nào.

Ở góc nhìn này, Iran không đối đầu bằng tàu chiến hay tên lửa. Họ đang tham gia vào một cuộc chơi khác, nơi tốc độ, thông điệp và sự bất ngờ trở thành công cụ chính.

Và khi hai bên cùng vận hành theo logic đó, mọi tín hiệu đều có thể đảo chiều chỉ trong một ngày, giống như những gì vừa diễn ra tại Hormuz.