- Cảm xúc của anh như thế nào khi được đề cử giải văn học thiếu nhi Hans Christian Andersen 2028?

- Rất vui. Tôi tự thưởng cho mình một chai bia và ngắm phố phường.

Đó là chia sẻ của Tạ Huy Long (sinh năm 1974) trong buổi phỏng vấn với Tri Thức - Znews nhân dịp anh được đề cử giải Hans Christian Andersen 2028, giải thưởng được mệnh danh là “Nobel văn học thiếu nhi”. Khi chúng tôi hỏi sâu hơn về giải thưởng, anh lưu ý mình không muốn được nhắc đến quá nhiều như một người có giải này, giải nọ.

“Điều đó sẽ làm ‘cái ngã’ của tôi nổi lên”, Tạ Huy Long giải thích. Sự dè dặt với danh tiếng cũng phần nào thể hiện trong cách anh nói về công việc. Anh dành nhiều thời gian kể về những cuốn sách, những bức tranh và quá trình thực hiện chúng thay vì những thành tựu mình đạt được.

“Chuyện vui, buồn là cảm xúc cá nhân của mỗi người. Ai cũng có công việc riêng. Tôi chỉ muốn tập trung làm tốt việc của mình chứ không suy nghĩ quá nhiều về giải thưởng”, anh nói thêm.

Tạ Huy Long đã tập trung làm công việc của mình trong 20 năm qua. Anh gắn bó với lĩnh vực minh họa sách thiếu nhi và được biết đến qua một số dự án nổi bật như Lĩnh Nam chích quái, Dế Mèn phiêu lưu ký, Lược sử nước Việt bằng tranh, Yersin - Khúc hát Cá Ông, Lá cờ thêu sáu chữ vàng...

Người ơn mang tên Dế Mèn

Có dịp vào TP.HCM làm việc, Tạ Huy Long trao đổi với Tri Thức - Znews trong không gian của nhà sách Kim Đồng trên đường Cống Quỳnh (phường Bến Thành). Ngay khi bước vào nhà sách, bạn đọc sẽ thấy một chú Dế Mèn cách điệu từ gỗ và kính màu do Tạ Huy Long thiết kế và tự tay chế tác.

“Tôi đã làm đủ mọi thứ với Dế Mèn. Xuyên suốt hành trình sáng tạo, tôi gặp Dế Mèn ở nhiều hình dạng, trạng thái khác nhau. Dế Mèn cho tôi nhiều năng lượng. Có lẽ vì vậy, qua bao lâu rồi, tôi vẫn bị nó quyến rũ”, anh khẽ cười khi nhắc đến người bạn đã đồng hành đặc biệt của mình.

Như nhiều trẻ em Việt Nam khác, tuổi thơ của Tạ Huy Long cũng từng rong ruổi khắp thế giới đồng nội ngát xanh cùng Dế Mèn.

Thời đó, điện đóm ở Hà Nội vẫn còn thiếu thốn. Những lúc người lớn đi vắng, cậu bé Tạ Huy Long phải ở nhà một mình, trong căn phòng tối như hũ nút, chỉ có duy nhất một chiếc cửa sổ được đặt tít trên cao. Cuộc phiêu lưu cùng Dế Mèn đã nương nhờ ánh nắng, len lỏi qua chiếc cửa sổ và lấp đầy căn phòng bằng những niềm vui lấp lánh.

Với tinh thần của một nhà thám hiểm, Tạ Huy Long cũng dấn thân vào cuộc phiêu lưu của riêng mình. Hành trang chỉ vỏn vẹn một cây bút chì, một cuốn sổ và trí tưởng tượng.

Mỗi khi về quê xứ Đoài hoặc có dịp đi dã ngoại, cậu bé Tạ Huy Long ngày ấy lại say mê khám phá từ cái chợ, đình làng đến ngôi chùa. Anh còn bị thu hút bởi những họa tiết lá, cá, chim, hoa, sóng, mây tinh xảo đang uốn lượn nhảy múa trên các món đồ cổ mà cha sưu tầm. Tất cả đều được anh lưu lại bằng nét chì mờ trên giấy.

Những năm học cấp 3, niềm đam mê vẽ truyện tranh nhen nhóm trong Tạ Huy Long. Anh sáng tác một cuốn truyện nhưng không chia sẻ với ai cả.

“Vào thập niên 1990, người ta chưa có nhiều thích thú với truyện tranh đâu. Tôi nghĩ không thể sống bằng nghề vẽ truyện được nên chọn học thiết kế nội thất vì tính ứng dụng cao”, anh kể.

Sau khi tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp năm 1998, Tạ Huy Long dành 5 năm làm nghề thiết kế nội thất. Tuy nhiên, niềm khao khát được kể câu chuyện của riêng mình vẫn luôn hiện diện trong tâm trí anh. Khi thấy cuộc sống đã ổn định, anh quyết định trở lại với đam mê ấy.

Năm 2002, anh ra mắt cuốn truyện tranh đầu tay - Ngày xưa có một con nghê. Một năm sau, anh được họa sĩ Phạm Quang Vinh (nguyên giám đốc NXB Kim Đồng) đặt hàng vẽ minh họa cho tác phẩm về Đinh Bộ Lĩnh và bén duyên với việc vẽ tranh truyện lịch sử.

Mặc dù yêu thích thể loại này, Tạ Huy Long dần mắc kẹt trong chính nét vẽ của mình. Anh ngày càng cảm thấy áp lực về chuyện vẽ đúng - vẽ sai, chững lại trước những “khoảng trống” lịch sử vì thiếu tư liệu xác thực… Đây cũng là lúc Tạ Huy Long hội ngộ với Dế Mèn.

“Vẽ Dế Mèn phiêu lưu ký là một sự giải phóng đối với tôi. Còn gì sướng hơn vẽ cây, vẽ cỏ, vẽ các loài côn trùng. Tôi được tung tăng như chú dế, không phải lo lắng điều gì”, anh nói. Từ Đồi Xiến Tóc, Hang Chim Trả, Xóm lầy lội, Dế Mèn bước ra khỏi trang sách, đưa anh đến vùng đất của sự tự do.

Khoảng thời gian gắn bó với Dế Mèn giúp anh nhận ra minh họa truyện là một tầng sáng tác độc lập. Bên cạnh kỹ năng vẽ, người họa sĩ cần biết cách kể chuyện bằng hình ảnh. Chỉ như thế, tranh mới có linh hồn và đủ sức nâng đỡ nội dung tác phẩm.

“Dế Mèn là nhân vật tôi rất biết ơn. Một sứ giả dẫn tôi đến những địa hạt mới”, Tạ Huy Long bày tỏ. Tinh thần phiêu lưu của chú dế đã trở thành kim chỉ nam trên hành trình sáng tạo của anh đến tận bây giờ.

Với Tạ Huy Long, mỗi tác phẩm đều có một số phận riêng cần khám phá. Vì thế, khi thâm nhập vào một tác phẩm mới, anh dành rất nhiều thời gian để nghiền ngẫm thế giới của tác phẩm, hiểu cách nó vận hành rồi từ đó tìm ra ngôn ngữ phù hợp để chuyển tải trọn vẹn tinh thần câu chuyện.

Những nét cọ du ký

Sau khi cởi bỏ sợi dây trói buộc bản thân bấy lâu, Tạ Huy Long quay về khám phá kho tàng lịch sử - văn hóa Việt Nam bằng một tâm thế khác. Anh hiểu rằng chỉ cần giữ được “cái lõi” chân thực, có thể thay đổi cách kể để chạm đến cảm xúc của độc giả. Từ đó, anh mạnh dạn thử nghiệm nhiều hình thức thể hiện khác nhau.

Trong Lĩnh Nam chích quái, Tạ Huy Long sử dụng phong cách tạo hình giàu tính ước lệ của tranh khắc gỗ. Những khối hình lớn, tương phản sáng tối rõ rệt góp phần tạo nên dáng vẻ uy nghi, kỳ ảo cho các nhân vật. Để mang đến không khí trầm hùng cho tranh, anh dùng màu acrylic tái hiện những gam màu đặc trưng của nghệ thuật sơn mài truyền thống như màu then (đen), đỏ chu sa, nâu cánh gián, vàng quỳ…

Thế giới huyền tích trong Lĩnh Nam chích quái còn được tạo nên từ sự giao thoa của mỹ thuật Đông - Tây. Bố cục của các bức tranh được lấy cảm hứng từ tranh chiêm tinh cổ, tranh giả kim, tranh thánh Nga… Trong khi đó, chi tiết của tranh mang dấu ấn của Việt Nam như áo dài, đàn nguyệt, thư pháp… Sự kết hợp này tạo nên diện mạo vừa quen thuộc vừa mới lạ cho Lĩnh Nam chích quái.

Bên cạnh Dế Mèn, bác sĩ Alexandre Yersin cũng là một nhân vật quan trọng trên hành trình phiêu lưu nghệ thuật của Tạ Huy Long. Anh đã mất 5 năm để hoàn thành tác phẩm Yersin - Khúc hát Cá Ông, nhiều lần muốn bỏ cuộc, thậm chí khi câu chuyện gần xong, anh vẫn quyết định làm lại từ đầu.

Yersin đã xuất hiện trong cuộc đời của Tạ Huy Long từ lâu, qua tên đường ở Hà Nội, cuốn sách Hành trình sáng tạo chữ Quốc ngữ, dự án thiết kế nội thất… Tuy nhiên, chỉ khi đại dịch Covid-19 nổ ra, anh mới tìm hiểu sâu hơn về Yersin, vị bác sĩ phát hiện ra trực khuẩn dịch hạch và điều chế huyết thanh chống dịch hạch.

Tạ Huy Long theo dấu vị bác sĩ đến Nha Trang, Đà Lạt, Tây Nguyên… để đắm chìm vào đời sống của ông. Ở mỗi địa điểm, anh vẽ những bức tranh toàn cảnh rồi từ từ bổ sung thêm chi tiết, ghép lại thành một câu chuyện hoàn chỉnh.

Trong Yersin - Khúc hát Cá Ông, màu xanh ngọc lục bảo trở thành sợi dây kết nối, bao trùm toàn bộ tác phẩm. Màu xanh này xuất phát từ đôi mắt thăm thẳm của Yersin, đại diện cho niềm tin, hy vọng. Bên cạnh đó, Cá Ông, vị thần hộ mệnh của ngư dân vùng duyên hải Việt Nam, cũng hiện lên xuyên suốt tác phẩm, là mối liên kết linh thiêng giữa Yersin và Nha Trang.

“Yersin - Khúc hát Cá Ông giúp tôi hiểu thêm về bản thân mình. Dư âm của câu chuyện vẫn còn vang vọng trong tôi. Có lẽ những chuyến thám hiểm của Yersin ở thực tại và cả trong mơ cũng là những dịch chuyển trong tâm hồn của chính tôi”, anh chia sẻ.

Như Dế Mèn và bác sĩ Yersin, Tạ Huy Long sẽ tiếp tục hành trình khám phá những địa hạt mới.

“Lên đường! Lên đường! Mỗi bước chân sẽ thấy một đổi thay. Mỗi sớm mỗi chiều ta lại gặp cảnh vật mới. Lúc nào cũng đi tới một nơi xa lạ. Không ai có thể mong ước hơn. Mới tưởng đến cũng đủ nao nức, bồi hồi” - Trích Dế Mèn phiêu lưu ký, Tô Hoài.