“Tháng Giêng là tháng ăn chơi”
Người dân vui chơi trên khắp dải đất An Nam, từ Cà Mau đến Lào Cai, nhưng tương truyền chẳng đâu vui bằng ở Lim - nơi đã từ rất lâu, cứ vào ngày 13 tháng Giêng âm lịch hàng năm (năm nay [năm 1942 - ND] rơi vào ngày 28/02), những người nông dân đôn hậu xứ Bắc Ninh, Bắc Giang lại quây quần mở hội.
Lim là một quả đồi nhỏ trơ trọi và vắng vẻ, nằm bên phải tuyến đường thuộc địa Hà Nội - Bắc Ninh, cách thị xã vài cây số. Nép mình dưới chân đồi là một ngôi chùa nhỏ cũ kỹ, xiêu vẹo. Một con đường mòn quanh co dẫn vào ngôi làng lớn ẩn sau lũy tre xanh. Dưới chân đồi là những tán cây cổ thụ. Đó là cảnh đồi Lim suốt 364 ngày trong năm. Nhưng mỗi năm một lần, vào ngày 13 tháng Giêng, cảnh sắc bỗng đổi khác. Cả quả đồi chật kín người. Nhìn từ xa, đồi Lim giống như một con vật khổng lồ đã chết, bụng ngửa lên trời và trên bụng bu đầy kiến.
Các liền anh ăn mặc chỉnh tề, tay cầm ô, nô nức kéo lên đồi. Từ tờ mờ sáng ngày 13, người dân khắp vùng đã tụ họp trên sườn đồi.
Họ đến đây để làm gì?
Họ đến để gặp gỡ, vui xuân, chuyện trò, và trên hết là để nghe các liền chị xứ Kinh Bắc cất lên làn điệu “quan họ” trứ danh.
  |
Hình ảnh minh họa của Mạnh Quỳnh trên báo gốc. |
Từ lâu, danh tiếng của người con gái Bắc Ninh đã lan xa: họ là những người đẹp nhất, mộc mạc nhất và cũng đa tình nhất trong cả nước. Tóm lại, Hội Lim là dịp tôn vinh tài năng và duyên sắc của họ.
Chẳng ai đến hội Lim với trang phục thường ngày. Các liền chị cẩn thận vấn tóc bằng khăn nhiễu tam giang, khoác áo ngoài màu nâu nhạt để lộ thắt lưng cá vàng và váy dài chấm gót.
Các liền anh cũng hết sức trân trọng bạn hát của mình và chăm chút y phục: nón dứa, khăn lượt, kính râm, áo the lót, quần ống sớ phẳng phiu cùng đôi giày Gia Định đen bóng.
Chính sức hấp dẫn đó đã quy tụ các liền anh, liền chị bốn phương về cất tiếng quan họ. Làn điệu nổi danh khắp Bắc Kỳ này thực chất là một cuộc hát đối giao duyên - một hình thức quen thuộc tại nhiều vùng của xứ Đông Dương. Ở đó, các liền chị khoe nét duyên dáng và tinh tế, còn các liền anh thể hiện tài ứng đối, khéo léo.
 |
Họ kết thành từng nhóm: liền anh một bên, liền chị một bên, khoanh tay, điệu bộ ý tứ. Những người thi tài sẵn sàng nhập cuộc nhưng việc khởi đầu bao giờ cũng khó khăn, cần có màn giáo đầu. Ở xứ An Nam, miếng trầu sẽ thay cho những câu chuyện xã giao quen thuộc về mưa, nắng của người phương Tây.
Do đó, liền anh sẽ mời liền chị mà mình đã để mắt tới xơi trầu và chung vui (nhất niên, nhất lệ, chị Hai và đông [đương - ND] quan họ đã đi đến đây, xin mời chị Hai và đông quan họ sơi trầu rồi cầu vui).
Theo lệ, liền chị sẽ từ chối. Liền anh phải khéo léo tìm cách năn nỉ. Liền chị bông đùa làm khó, bắt anh ta chờ đợi, và rồi tinh quái làm mất mặt anh chàng. Liền anh lúng túng, đôi khi bị cứng miệng và bị loại giữa tiếng cười nhạo của đám đông.
Nếu vượt qua thử thách ấy, thì chầu hát mới thực sự bắt đầu. Đó là một cuộc đối đáp thật khó có thể mô phỏng và diễn tả hết được. Ai nấy đều cố tìm câu hát du dương nhất, vần điệu nhất, ví von tinh tế nhất. Họ hát về đủ thứ. Lời ca lúc bông đùa, lúc tha thiết, lúc say đắm, lúc châm biếm, lúc mãnh liệt, lúc dịu dàng. Nhờ sự ganh đua thúc đẩy, vẻ dè dặt dần tan biến, đôi bên thường đi đến những lời tỏ bày nồng nhiệt nhất cùng lời mời gọi cụ thể nhất dẫu có được ngụy trang bằng các uyển ngữ.
Liền anh hát:
“Thân cô như hoa gạo trên cây
Thân tôi như đám cỏ may bên đường
Lạy giời cho cả gió rung cây
Cho hoa rụng xuống cỏ may xỏ vào.”
Liền chị đáp lại:
“Thân chị như cánh hoa sen
Chúng em như bèo, như bọt chằng chen được nào
Lạy giời cho cả mưa rào
Cho sấm, cho chớp, cho bão to, gió lớn
Cho sen chìm xuống bèo trèo lên sen.”
------------------
Theo Jean François, đăng trên Tuần san Indochine số 81 ra ngày 19/3/1942
