 |
Khi nào thì một cuốn hồi kí làm người đọc bất ngờ? Đó là câu hỏi nên đặt ra lúc đọc Ngày hôm sau, Chuyển tiếp, Đổi thay và Bước tới của Melinda French Gates (Dịch giả Nguyễn Hồng Anh, NXB Phụ nữ Việt Nam ấn hành, 2026). Cái bất ngờ sẽ ít đến từ thông tin, bạn đọc cũng sẽ không tìm thấy những dữ kiện thuộc dạng thâm cung bí sử trong một cuốn hồi kí. Điều mà cuốn sách đem lại là những giá trị khác.
Cuốn sách gồm 7 chương với trục ý tưởng rất rõ ràng: viết về những bước chuyển quan trọng trong cuộc đời Melinda Gates. Bốn chương đầu của cuốn sách rất dễ gợi sự đồng cảm bởi chúng bắt đầu với gia đình, bạn bè, tình yêu. Ba chương cuối của cuốn sách cho thấy người phụ nữ (được xem là “quyền lực nhất trong lĩnh vực từ thiện”) Chuyển biến, Đổi thay và Bước tới như thế nào trong công việc, sự nghiệp và cuộc sống. Điều quan trọng là tất cả những bước chuyển đó đều không được kể như những sự kiện đã hoàn kết mà là những dòng chảy không ngừng làm nên sự Đổi thay, thúc đẩy việc Bước tới.
Do đó, Ngày hôm sau không đem đến cho người đọc một chân dung định hình của người kể. Cuốn sách là những suy ngẫm, chiêm nghiệm chưa có điểm kết của một người phụ nữ trong hành trình sống và tạo lập những giá trị nhân sinh quan trọng.
Chiêm nghiệm của một người phụ nữ trong quá trình sống
 |
| Sách Ngày hôm sau. Ảnh: NXB Phụ Nữ Việt Nam. |
Mỗi bước chuyển trong cuộc đời Melinda được đánh dấu bằng những tác động bên ngoài và những vận động bên trong. Tác động bên ngoài có thể đến từ cha của Melinda, người đã gieo vào bà ý thức về phẩm giá và quyền của người phụ nữ từ lúc là cô bé 4 tuổi cho đến khi cô gái trẻ chọn ngành học và bước chân vào đời. Tác động đó đến từ những người bạn, người thầy, bác sĩ rất thân thiết trong đời Melinda, tạo ảnh hưởng rất lớn đến nhận thức và cảm xúc của bà. Tác động đó đến từ những sự kiện bi thảm như dịch Covid-19, những sự kiện hạnh phúc như đón đứa con ra đời,…
Ở mỗi bước chuyển, Melinda đều sống tận độ với nó, quan sát sự vận động bên trong và nhìn thấy sự thay đổi của chính mình. Ở chương 3: Hãy là một nhà ươm, cái chết của John, người bạn thân thiết của gia đình chứng minh rất rõ rằng cuộc đời quả thực là vô thường, điều duy nhất có thể thắng được quy luật đó chính là lòng tốt, sự nhân hậu và tâm hồn thuần khiết của con người.
Điều này vốn chẳng phải phát minh gì ghê gớm, nhưng không phải ai cũng hiểu nó bằng trải nghiệm. Chương sách thực sự có hiệu ứng thanh lọc bởi khả năng gột rửa tâm hồn mỗi người đọc tùy vào độ trong sáng, tổn thương hoặc nhiễm ô của nó; có thể đem lại những cảm xúc thật trọn vẹn kể cả là nỗi buồn. Và điều kì diệu nhất là: chuyện về John khơi lên ý muốn được ở bên những người bất hạnh, lắng nghe họ, an ủi họ, giúp đỡ họ bằng bất cứ cách nào có thể.
Một cuốn hồi kí không hề hướng tới việc xây dựng chân dung của người kể mà khơi động những ý nghĩ từ bi ở người đọc.
Một cuốn hồi kí không hề hướng tới việc xây dựng chân dung của người kể mà khơi động những ý nghĩ từ bi ở người đọc, đó không phải điều ta có thể gặp hàng ngày.
Chương 4 có lẽ là chương hé lộ nhiều nhất những tổn thương sâu kín của Melinda. Cuộc ly hôn với Bill là một biến cố dữ dội trong đời Melinda nên nó nhất định phải được nhắc đến.
Những gì mà Melinda trải qua, những suy nghĩ của bà trước khi đi đến quyết định ly hôn giống hệt những điều diễn ra trong tâm trí mọi người phụ nữ cùng cảnh ngộ: Có những ngày tôi chắc chắn rằng mình đã biết mình muốn làm gì, rồi lại có những ngày tôi chẳng còn chắc nữa. Có những ngày tôi thấy tự tin rằng mình đã đi đến quyết định cuối cùng, rồi lại có những ngày tôi lại quay lưng lại chính quyết định ấy.
Và những câu hỏi quen thuộc giằng xé tâm can mỗi người phụ nữ khi đứng trước quyết định đáng sợ ấy: Nhưng còn các con thì sao, khi một đứa vẫn chưa đủ mười tám? Nhưng còn quỹ từ thiện của chúng tôi thì sao? Nhưng còn việc phải nói với gia đình tôi thì sao? Chương sách này cho thấy một người phụ nữ dằn vặt, khủng hoảng, bất ổn, thậm chí hoảng loạn trước quyết định ly hôn.
Và cách mà bà đứng vững được, không phải nhờ vào ý chí hay nghị lực mà bằng cách “chưng cất tiếng nói nên trong”, để biết mình muốn gì và có thể làm gì. Câu ấy rất dễ dẫn đến một cách hiểu đơn giản, cho rằng “tiếng nói” kia là một ẩn dụ. Nhưng cuốn sách cho thấy Melinda thực sự đang nhắc đến một tiếng nói hữu hình - có thể, đó chính là trí tuệ bản nguyên sáng suốt nhất của con người cất tiếng nhưng người ta không mấy khi nghe được tiếng nói ấy, và nếu nghe thấy cũng thường gạt đi vì thật khó tin vào nó.
Melinda cũng đã cố phớt lờ nó cho đến khi không thể được nữa, bà quyết định: "Tôi sẽ hoàn toàn hướng về phía nó". Tuy nhiên, nghe được tiếng nói bên trong mình không phải là việc đơn giản, dù Melinda chỉ kể thoáng qua về những năm tháng tuổi trẻ được học cách thiền định, chúng ta cũng biết rằng cần được rèn luyện để đạt đến khả năng đó.
Một tâm trí quá ồn ào sẽ vùi lấp đi tiếng nói tỉnh táo duy nhất có sẵn bên trong. Câu chuyện hôn nhân và ly hôn của một trong những cặp vợ chồng nổi tiếng nhất thế giới không phải là tâm điểm của chương sách, mà là cách một người phụ nữ vượt qua tao đoạn đó. Rồi khi đã có đủ độ lắng, Melinda viết một cách rành mạch về "kỹ năng phân biệt giữa những kịch bản mà người khác áp đặt lên bạn và câu chuyện mà chính bạn đang viết cho mình".
Đây là điều nhất quán từ những trang đầu của cuốn sách. Nhưng từ chỗ tự lập chương trình cho cuộc đời đến chỗ lắng nghe chính mình không phải cùng một giá trị. Đó là những mức độ tinh tấn rất khác biệt đối với việc quay vào bên trong mình thay vì hướng ra bên ngoài. Và thật tuyệt vời vì người đầu tiên nói với Melinda điều ấy chính là mẹ của bà. Đó là cách những người phụ nữ dạy con gái mình, dạy bằng cảm xúc, bằng sự gần gụi về giới chứ không phải bằng lí trí.
Gieo những hạt mầm quý giá bên trong tâm trí
Cũng cần biết rằng không ai có thể đồng cảm với mọi điều được kể trong cuốn sách. Sẽ có chương được thích nhiều hơn, có chương sẽ khá xa lạ bởi trải nghiệm riêng của Melinda không phải là phổ biến. Bên cạnh những điểm gợi sự đồng cảm sẽ có những điểm kích thích sự đối thoại. Nhưng nếu đủ kiên nhẫn và mở lòng, ta sẽ tìm thấy ở bất cứ nơi nào trong cuốn sách - kể cả những góc cách biệt nhất với cuộc sống của ta - những hạt mầm quý giá mà ta có thể gieo trồng trong trí nghĩ, để nó đơm hoa kết trái trên mảnh đất tâm hồn mình.
 |
| Melinda French Gates. Ảnh: Reuters. |
Melinda là người luôn thấy được những ý nghĩa bất ngờ, sâu xa của đời sống đằng sau những chi tiết nhỏ, vụn vặt hàng ngày. Chẳng hạn: "Nếu bạn xếp chồng tất cả tấm thiệp bạn từng nhận được từ mẹ tôi, chúng sẽ kể lại câu chuyện đời bạn, phác họa một bản đồ sơ lược về những cuộc chuyển tiếp đã định hình bạn” (Chương 6: Vun trồng cội rễ).
Đó là cách Melinda nhìn nhận cuộc sống. Không có sự việc nào là vô nghĩa trên đời, nếu nó đã xuất hiện nghĩa là nó phải đảm đương một ý nghĩa nào đó. Ai có thể nhìn thấy những ý nghĩa ấy, người đó có thể chấp nhận được thực tại ở mức độ cao hơn so với lệ thường.
Những câu chuyện của Melinda luôn kích hoạt kí ức của người đọc. Dường như có quá nhiều điều quen thuộc xuất hiện trong cuốn sách, chúng ta có thể bắt gặp chính mình ở một thời điểm nào đó, một sự việc nào đó, hành động giống như bà, suy nghĩ giống như bà, niềm vui cũng giống, nỗi tiếc nuối ân hận cũng giống.
Những điều Melinda viết gần gũi đến mức, đôi khi khiến người đọc cảm thấy như bà nói hộ mình cái điều mình không thể nói ra hoặc từng xem nhẹ.
Những điều Melinda viết gần gũi đến mức, đôi khi khiến người đọc cảm thấy như bà nói hộ mình cái điều mình không thể nói ra hoặc từng xem nhẹ. Sẽ có những đồng tình, có giật mình và có cả ao ước “giá có thể làm lại”. Câu chuyện Giáng sinh đầu tiên của bé Jenn mà vợ chồng Bill Gates đi chơi gofl là một ví dụ như thế.
Bất chấp việc Melinda là một nhân vật được cả thế giới biết đến, điều bà mang đến cho người đọc (nhất là phụ nữ) với cuốn sách này lại là bài học về việc chấp nhận mọi khiếm khuyết của chính mình. Rằng những vất vả, sự cố gắng, sự cố chấp từng xảy ra đều không có gì phải tiếc. Rằng bà luôn là một người phụ nữ bình thường với tính cách, đời sống, những vấn đề phải đương đầu, với sức mạnh và sự bất toàn của một người phụ nữ.
Ở “Lời cảm ơn”, Melinda gửi lời tri ân những người giúp bà viết nên cuốn sách trong đó có những dòng này: "Thưa Mẹ và Cha, con hy vọng cha mẹ đã thật tự hào khi biết rằng những giá trị cha mẹ đã gieo vào bốn đứa chúng con từ sớm và xuyên suốt trong đời vẫn tiếp tục định hình cuộc đời chúng con, cuộc đời con cái chúng con, và giờ là cuộc đời con cái của các cháu".
Cảm thức về dòng chảy của truyền thống trong mạch sống của gia đình dường như rất mạnh ở phụ nữ, theo một cách vừa nghiêm cẩn vừa mềm mại cũng đặc biệt phụ nữ. Trong văn phong của Melinda, tính nữ tỏa ra từ tư tưởng, cách cảm, cách nghĩ, cách diễn đạt. Nhưng tư tưởng là tư tưởng của một đời sống sâu sắc; cách cảm cách nghĩ của một người phụ nữ đã đi qua thật nhiều chuyển biến nên vừa linh hoạt uyển chuyển vừa đủ độ cứng rắn. Những điều ấy được biểu đạt bằng lối diễn đạt chân thành, hóm hỉnh, tinh tế, giàu tính nghệ thuật.
Điều có lẽ đặc sắc nhất ở cuốn hồi kí này là: Không tập trung làm nổi bật cái tôi tác giả nhưng cái tôi ấy vẫn hiện diện với cả sự gần gũi và cái lớn lao, đủ để mỗi người đọc phụ nữ nhìn thấy một người như mình và khác mình trong đó.
