Hiệp ước hạt nhân hết hạn: Nga - Mỹ bước vào vùng xám nguy hiểm

Ngày 5/2, Hiệp ước New START chính thức hết hạn, đánh dấu lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, Nga và Mỹ không còn bất kỳ ràng buộc pháp lý nào về kiểm soát vũ khí hạt nhân. Việc mất đi "lá chắn" cuối cùng này đang đẩy thế giới đứng trước nguy cơ một cuộc chạy đua vũ trang mới đầy bất ổn.

Nguy cơ chạy đua vũ trang hạt nhân

Giới quan sát cho rằng, việc chấm dứt Hiệp ước New START có thể dẫn tới nguy cơ tái diễn một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân thiếu kiểm soát, trong bối cảnh quan hệ giữa các cường quốc tiếp tục căng thẳng.

Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố Moscow sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các giới hạn của hiệp ước thêm một năm, với điều kiện Washington cũng đưa ra cam kết tương tự. Tuy nhiên, cho đến nay, Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa công bố quyết định chính thức về việc gia hạn hoặc thay thế hiệp ước này.

Một quan chức Nhà Trắng giấu tên hồi đầu tuần này cho biết, Tổng thống Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn duy trì các giới hạn đối với vũ khí hạt nhân, đồng thời kêu gọi Trung Quốc tham gia các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí trong tương lai.

Theo quan chức này, Tổng thống Trump sẽ đưa ra quyết định liên quan đến vấn đề kiểm soát vũ khí hạt nhân theo “thời điểm mà ông cho là phù hợp”.

Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh tiếp tục phản đối việc bị áp đặt các hạn chế đối với kho vũ khí hạt nhân của nước này, vốn có quy mô nhỏ hơn đáng kể so với Nga và Mỹ.

Trong nhiều năm qua, các tổ chức và chuyên gia ủng hộ kiểm soát vũ khí đã liên tục cảnh báo về hậu quả nếu Hiệp ước New START hết hiệu lực. Theo họ, kịch bản này có thể làm gia tăng nguy cơ tái khởi động một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân giữa Nga và Mỹ, từ đó gây bất ổn an ninh toàn cầu và làm tăng rủi ro xảy ra xung đột hạt nhân.

Ông Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí có trụ sở tại Washington, cho rằng việc không đạt được thỏa thuận nhằm duy trì các giới hạn của hiệp ước có thể tạo động lực cho việc triển khai vũ khí hạt nhân với quy mô lớn hơn. Ông Kimball nhận định rằng, nếu hiệp ước hết hiệu lực, lần đầu tiên sau khoảng 35 năm, cả Nga và Mỹ có khả năng gia tăng số lượng vũ khí hạt nhân chiến lược được triển khai.

Theo ông Kimball, diễn biến này cũng có thể mở ra nguy cơ hình thành một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân ba bên, không chỉ giữa Mỹ và Nga, mà còn liên quan đến Trung Quốc - quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân nhỏ hơn nhưng đang trong quá trình hiện đại hóa và mở rộng.

Cùng quan điểm thận trọng, ông Kingston Reif, chuyên gia thuộc Tập đoàn RAND, cảnh báo việc thiếu các cơ chế kiểm soát và minh bạch có thể dẫn đến những thay đổi lớn trong quan hệ giữa các cường quốc hạt nhân. Theo ông, trong bối cảnh đó, mỗi bên có thể bị thúc đẩy lên kế hoạch cho những kịch bản xấu nhất, gia tăng số lượng vũ khí hạt nhân triển khai nhằm thể hiện lập trường cứng rắn hoặc tạo lợi thế trong các cuộc đàm phán tương lai.

Kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2/2022, Tổng thống Putin nhiều lần nhấn mạnh vai trò của sức răn đe hạt nhân trong chiến lược an ninh của Moscow, đồng thời khẳng định Nga sẵn sàng sử dụng “mọi biện pháp” để bảo vệ lợi ích an ninh quốc gia. Năm 2024, ông Putin đã ký phê chuẩn phiên bản sửa đổi của học thuyết hạt nhân Nga, trong đó điều chỉnh theo hướng hạ thấp ngưỡng sử dụng vũ khí hạt nhân.

Lo ngại trước hệ thống “Vòm vàng” của Mỹ

Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev cho rằng, trong trường hợp không còn các thỏa thuận giới hạn vũ khí hạt nhân, Nga sẽ “nhanh chóng và kiên quyết” đáp trả mọi mối đe dọa mới đối với an ninh quốc gia.

Ông Medvedev, người từng ký Hiệp ước New START trên cương vị Tổng thống Nga và hiện là một trong những nhân vật chủ chốt trong bộ máy an ninh của Điện Kremlin, nhấn mạnh Moscow sẽ có các biện pháp tương xứng nhằm “khôi phục sự cân bằng chiến lược” nếu những quan ngại của Nga không được xem xét.

Trong các phát biểu gần đây, ông Medvedev đặc biệt đề cập đề xuất xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa “Vòm vàng” của cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump, coi đây là một trong những yếu tố có khả năng gây bất ổn chiến lược. Theo ông, vũ khí tấn công chiến lược và hệ thống phòng thủ tên lửa có mối liên hệ chặt chẽ, và bất kỳ thay đổi đáng kể nào trong lĩnh vực phòng thủ cũng có thể làm xói mòn trạng thái cân bằng hiện nay.

Ông Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí tại Washington nhận định, kế hoạch xây dựng hệ thống “Vòm vàng” đã làm gia tăng lo ngại không chỉ ở Nga mà cả tại Trung Quốc. Ông cho rằng các quốc gia này có thể lựa chọn đáp trả bằng cách mở rộng kho vũ khí tấn công nhằm bảo đảm khả năng xuyên thủng hệ thống phòng thủ và duy trì năng lực răn đe hạt nhân.

Theo đánh giá của ông Kimball, việc phát triển năng lực tấn công thường nhanh và ít tốn kém hơn so với việc xây dựng các hệ thống phòng thủ phức tạp.

Ngoài ra, tuyên bố hồi tháng 10 của ông Trump về khả năng Mỹ nối lại các vụ thử hạt nhân, lần đầu tiên kể từ năm 1992, cũng làm dấy lên quan ngại đối với Moscow. Lần thử hạt nhân gần nhất của Mỹ diễn ra vào năm 1990. Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết Nga sẽ có phản ứng tương xứng nếu Washington nối lại các vụ thử, vốn bị cấm theo một hiệp ước quốc tế mà cả Nga và Mỹ đều đã ký kết.

Tháng 11/2025, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright tuyên bố các hoạt động thử nghiệm nếu được tiến hành sẽ không có các vụ nổ hạt nhân. Tuy nhiên, ông Kimball cho rằng, việc Mỹ nối lại thử nghiệm hạt nhân, dù dưới bất kỳ hình thức nào, cũng có nguy cơ tạo ra “một lỗ hổng nghiêm trọng” trong hệ thống kiểm soát và giảm thiểu rủi ro hạt nhân toàn cầu. Điều này có thể thúc đẩy các phản ứng dây chuyền, không chỉ từ Nga mà còn từ các quốc gia khác như Trung Quốc và Ấn Độ.

Ông Kimball nhận định, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, với chi tiêu quân sự gia tăng và sự suy giảm trong quan hệ giữa ba cường quốc hạt nhân là Mỹ, Nga và Trung Quốc. Theo ông, những diễn biến hiện nay có thể đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, mở ra một giai đoạn cạnh tranh hạt nhân toàn cầu phức tạp và nguy hiểm hơn so với những chúng ta từng chứng kiến trong nhiều thập kỷ qua.