Sau gần bốn thập kỷ thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ mục tiêu "thu hút nhiều" sang "thu hút đúng". Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được kỳ vọng sẽ mở ra giai đoạn phát triển mới, trong đó chất lượng công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực lan tỏa của dòng vốn FDI được đặt lên hàng đầu.
 |
| GS. David Dapice, Giáo sư danh dự ngành Kinh tế tại Đại học Tufts (Massachusetts, Mỹ). Ảnh: VGP. |
Trao đổi với Tri Thức - Znews, GS. David Dapice, Giáo sư danh dự ngành Kinh tế tại Đại học Tufts (Massachusetts, Mỹ), cho rằng đây là hướng đi tất yếu nếu Việt Nam muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn. Tuy nhiên, theo ông, để FDI thực sự trở thành động lực nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia, Việt Nam cần làm nhiều hơn là thu hút các dự án quy mô lớn.
Điều quan trọng là xây dựng được mạng lưới doanh nghiệp nội địa đủ sức tham gia chuỗi cung ứng, đồng thời phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để giữ chân những hoạt động có giá trị gia tăng cao.
Từ "thu hút nhiều" sang "thu hút đúng"
- Nghị quyết 10-NQ/TW (nghị quyết 10) thể hiện quyết tâm nâng cấp chiến lược thu hút FDI của Việt Nam, từ chú trọng số lượng sang chất lượng, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của Nghị quyết này?
- Theo tôi, Nghị quyết 10 về thu hút FDI chất lượng cao là một chủ trương đúng đắn và được ban hành đúng thời điểm.
Động lực tăng trưởng của Việt Nam đang thay đổi. Tốc độ gia tăng lực lượng lao động đã chậm lại, đặc biệt nếu tính đến việc dòng dịch chuyển lao động từ nông thôn sang khu vực công nghiệp và dịch vụ đã giảm đáng kể so với giai đoạn trước đại dịch Covid-19. Trong bối cảnh đó, nếu muốn duy trì tốc độ tăng trưởng GDP khoảng 7% mỗi năm, Việt Nam sẽ phải dựa nhiều hơn vào tăng năng suất lao động thay vì mở rộng quy mô lao động như trước.
Để đạt được mục tiêu này, mỗi lao động cần được trang bị nhiều vốn hơn, tiếp cận công nghệ tiên tiến hơn và có trình độ kỹ năng cao hơn. Đây cũng chính là giá trị mà dòng vốn FDI chất lượng cao có thể mang lại nếu được định hướng đúng.
Nghị quyết 10 là bước phát triển tiếp theo trong chiến lược của Việt Nam
GS. David Dapice
Việc LG gần đây công bố kế hoạch đầu tư 1 tỷ USD xây dựng nhà máy lắp ráp chip tiên tiến tại Việt Nam là một ví dụ điển hình về loại hình đầu tư mà Việt Nam cần thu hút trong thời gian tới. Tuy nhiên, để duy trì và mở rộng dòng vốn như vậy, Việt Nam sẽ cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Có thể nói, đây là sự phát triển tiếp theo trong chiến lược thu hút FDI của Việt Nam. Trước đây, khi nguồn lao động còn dồi dào, việc xây thêm một nhà máy may mặc đã có thể tạo thêm việc làm, nâng tiền lương và thúc đẩy tăng trưởng, bởi năng suất lao động trong công nghiệp cao hơn nhiều so với nông nghiệp.
Nhưng khi lợi thế lao động giá rẻ dần thu hẹp, trọng tâm cần chuyển sang nâng cao năng suất. Điều này không những giúp GDP tăng trưởng bền vững hơn mà còn tạo nền tảng để thu nhập thực tế của người lao động tiếp tục được cải thiện.
 |
| Nhà máy LG Innotek tại Hải Phòng. Ảnh: LG Innotek. |
Đưa doanh nghiệp Việt vào chuỗi cung ứng
- Mặc dù thành công trong thu hút FDI, Việt Nam vẫn chưa đạt kỳ vọng về chuyển giao công nghệ và liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước. Theo ông, đâu là những điều kiện quan trọng nhất để Việt Nam không chỉ thu hút mà còn tận dụng hiệu quả FDI nhằm nâng cao năng suất trong dài hạn?
- Đây là một thách thức không nhỏ, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong bối cảnh khả năng tiếp cận tín dụng còn hạn chế, trong khi hàng hóa xuất khẩu từ Trung Quốc có giá rất cạnh tranh, việc nâng cao năng suất của khu vực doanh nghiệp trong nước không hề dễ dàng.
Theo tôi, hướng đi khả thi nhất là giúp doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI đã và đang xuất khẩu, ngay cả khi ban đầu chỉ ở cấp độ nhà cung ứng tầng ba hoặc tầng bốn. Những khâu có hàm lượng công nghệ cao thường do các nhà cung ứng tầng hai đảm nhiệm, mà phần lớn cũng là doanh nghiệp FDI hoạt động tại Việt Nam.
Chính quyền có thể chủ động đối thoại với các doanh nghiệp FDI xuất khẩu, không phải để áp đặt yêu cầu, mà để tìm hiểu liệu có những linh kiện hay sản phẩm trung gian nào hiện họ vẫn phải nhập khẩu nhưng hoàn toàn có thể được sản xuất tại Việt Nam nếu doanh nghiệp trong nước được đầu tư, nâng cấp công nghệ và năng lực quản trị.
Các rào cản về quy mô sản xuất hay kiểm soát chất lượng hoàn toàn có thể được khắc phục nếu các doanh nghiệp nội địa hợp tác với nhau và nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ chính các doanh nghiệp FDI.
    |
Bên trong các nhà máy của Aqua và Hyundai tại Việt Nam. GS David Dapice cho rằng cần hỗ trợ doanh nghiệp Việt tham gia từng bước vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI xuất khẩu thực hiện mục tiêu chuyển giao công nghệ và kết nối doanh nghiệp nội địa với khối FDI. Ảnh: Hùng Phi, Việt Linh. |
Nếu làm được điều này,năng suất của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng được nâng cao hơn. Việc đầu tư máy móc mới có thể được hỗ trợ thông qua các hình thức cho thuê tài chính từ ngân hàng hoặc các chương trình hợp tác với chính doanh nghiệp FDI.
Khi mạng lưới nhà cung ứng trong nước trở nên dày đặc hơn và có năng lực cao hơn, Việt Nam cũng sẽ hấp dẫn hơn đối với các dòng vốn FDI chất lượng cao trong tương lai.
- Nghị quyết 10 đặt mục tiêu thu hút nhiều trung tâm R&D, trung tâm đổi mới sáng tạo và các dự án công nghệ cao. Vậy đâu là những yếu tố quyết định để các tập đoàn toàn cầu lựa chọn đặt những hoạt động có giá trị gia tăng cao này tại Việt Nam thay vì các quốc gia khác, thưa ông?
- Để thu hút các trung tâm R&D hay đổi mới sáng tạo, Việt Nam cần hội tụ nhiều điều kiện nền tảng.
Trước hết là hệ thống đại học đủ sức cạnh tranh để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần đầu tư mạnh hơn vào hạ tầng số, đặc biệt là các trung tâm dữ liệu phục vụ nhu cầu phát triển trí tuệ nhân tạo (AI). Hiện nay, Việt Nam vẫn đang ở phía sau Malaysia về năng lực này.
“Khởi nghiệp không chỉ cần tiền, mà còn cần hệ sinh thái hỗ trợ và hoạt động cố vấn
GS. David Dapice
Một yếu tố không kém phần quan trọng là xây dựng môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo, nơi các doanh nghiệp khởi nghiệp có thể hình thành và phát triển, còn người lao động có điều kiện dịch chuyển giữa các doanh nghiệp để tích lũy và lan tỏa kỹ năng.
Khởi nghiệp không chỉ cần vốn mà còn cần hệ sinh thái hỗ trợ, đặc biệt là hoạt động cố vấn (mentoring). Trong khi đó, các ngân hàng hiện chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc tài trợ cho các startup - nơi tài sản bảo đảm chủ yếu là ý tưởng, còn mức độ rủi ro lại rất cao.
Vì vậy, Việt Nam sẽ cần phát triển các tổ chức tài chính và các định chế chuyên biệt có khả năng đáp ứng nhu cầu của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu
- Nhiều quốc gia đã thành công trong việc phát triển doanh nghiệp nội địa và chuỗi cung ứng song hành với thu hút FDI. Theo ông, Việt Nam có thể học hỏi những kinh nghiệm nào từ các mô hình này?
- Malaysia là một ví dụ đáng chú ý về việc kết nối doanh nghiệp trong nước với các doanh nghiệp xuất khẩu có vốn đầu tư nước ngoài. Chính phủ, trong nhiều trường hợp là chính quyền địa phương, hỗ trợ doanh nghiệp thông qua việc cung cấp quỹ đất và nhà xưởng với chi phí thấp, đồng thời tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn.
Điểm đáng chú ý là các khóa học này thường do chính doanh nghiệp FDI trực tiếp giảng dạy, bởi họ hiểu rõ những kỹ năng mà mình cần ở lực lượng lao động. Đối tượng đào tạo có thể là sinh viên mới tốt nghiệp hoặc những công nhân đã tích lũy kinh nghiệm trong quá trình làm việc tại nhà máy.
 |
| Từ các mô hình quốc quốc tế, Việt Nam có thể phối hợp với chính các tập đoàn FDI để thiết kế, giảng dạy các khóa đào tạo ngắn hạn, đảm bảo nhân lực ra trường đáp ứng đúng tiêu chuẩn nhà máy. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Trong khi đó, Đài Loan (Trung Quốc) lại có nhiều kinh nghiệm trong việc hỗ trợ các cụm ngành công nghiệp. Đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong những lĩnh vực như dệt may hay chế tạo máy, chính phủ hỗ trợ thực hiện các khảo sát công nghệ, nghiên cứu thị trường và đào tạo lao động - những hoạt động mà từng doanh nghiệp riêng lẻ khó có đủ nguồn lực để triển khai.
Ngoài Malaysia và Đài Loan, Nhật Bản cũng có nhiều kinh nghiệm đáng để Việt Nam học hỏi trong việc phát triển chuỗi cung ứng nội địa gắn với các doanh nghiệp FDI.
- Trong bối cảnh các quốc gia đang cạnh tranh quyết liệt để thu hút đầu tư vào bán dẫn, AI và năng lượng sạch, Việt Nam có những lợi thế cạnh tranh nào? Đồng thời, theo ông, đâu là những điểm yếu mang tính cấu trúc cần sớm khắc phục để không bị tụt lại phía sau?
Ở thời điểm hiện nay, gần như không quốc gia nào có thể cạnh tranh trực diện với Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất, ngoại trừ một số phân khúc rất nhỏ hoặc có hàm lượng công nghệ đặc biệt cao.
Trong nhiều thập kỷ qua, Trung Quốc đã đầu tư và trợ cấp rất mạnh cho phát triển công nghiệp. Bên cạnh đó, nước này còn sở hữu lợi thế vượt trội về quy mô thị trường cũng như đội ngũ kỹ sư đông đảo, được đào tạo bài bản và có nhiều kinh nghiệm.
Vì vậy, thay vì cạnh tranh trực tiếp, Việt Nam nên hướng tới việc trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị khu vực, hợp tác chặt chẽ với các nền kinh tế như Hàn Quốc, Nhật Bản để hình thành một hệ sinh thái sản xuất có tính bổ trợ.
Thông qua quá trình này, Việt Nam có thể từng bước tích lũy công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất và nâng cao năng lực quản trị, từ đó đảm nhận những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng.
Nếu Việt Nam xây dựng được nhiều doanh nghiệp quy mô lớn có năng lực cạnh tranh quốc tế, các doanh nghiệp này sẽ trở thành đầu tàu. Đó cũng là con đường để Việt Nam từng bước nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
- Xin cảm ơn ông!
