 |
Giữa tháng 10, ba doanh nhân công nghệ Pháp công bố thành lập giải Pascal về văn học trí tuệ nhân tạo (Prix Pascal de Littérature IA), dành cho những tác phẩm được sáng tác với sự hỗ trợ của AI. Sự kiện làm dấy lên tranh luận trong giới văn chương về vai trò của con người trong hoạt động sáng tạo.
Theo Le Monde ngày 27/10, giải thưởng do Philippe Rodriguez, Albin Serviant và Gilles Mentré sáng lập, lấy tên nhà toán học, triết gia người Pháp Blaise Pascal (1623-1662). Ban tổ chức muốn tìm kiếm những hình thức sáng tác mới hình thành từ sự hợp tác giữa con người và trí tuệ nhân tạo.
Người dự thi phải nộp tác phẩm chưa từng xuất bản bằng tiếng Pháp, cùng hồ sơ giải thích quá trình sử dụng AI, bao gồm mô hình ngôn ngữ, câu lệnh và phương pháp tạo văn bản. Các công cụ được chấp nhận gồm ChatGPT, Claude, Gemini và những mô hình tương tự. Giải mở cho người viết bằng tiếng Pháp ở mọi quốc gia, không yêu cầu từng xuất bản sách. Người chiến thắng dự kiến được công bố giữa tháng 12 và nhận hỗ trợ tìm nhà xuất bản, thay vì tiền thưởng.
Theo Euronews, ban tổ chức khẳng định đây không phải cuộc thi công nghệ. Mục tiêu của họ là đặt câu hỏi về bản chất tác phẩm văn học khi con người và máy móc cùng tham gia sáng tạo.
Văn đàn chia rẽ
Sự ra đời của giải Pascal diễn ra trong bối cảnh giới xuất bản Pháp đang tranh cãi về việc sử dụng AI trong sáng tác. Theo Le Monde, ban tổ chức từng tiếp cận Philippe Claudel, Chủ tịch Viện Hàn lâm Goncourt, đề xuất một giải thưởng mang tên Goncourt dành cho AI. Tuy nhiên, ông từ chối.
Claudel cho rằng giải Goncourt có sứ mệnh tôn vinh sách do con người viết, không phải sản phẩm của máy móc hay ứng dụng. Ông cũng dự kiến đề xuất sửa đổi quy chế giải để quy định rõ tác phẩm chiến thắng phải do con người sáng tác. Nhà văn Hervé Le Tellier, người giành giải Goncourt năm 2020 với tiểu thuyết L'Anomalie (tạm dịch: Dị thường), cũng từ chối tham gia sáng kiến.
Ngược lại, nhà tư tưởng Jacques Attali đồng ý làm Chủ tịch Hội đồng giám khảo giải Pascal, với điều kiện tác phẩm được trao giải không phải tiểu thuyết theo nghĩa truyền thống. Attali cho rằng AI có thể mở ra những hình thức sáng tạo mới, tương tự việc nghệ sĩ sử dụng các kỹ thuật lấy mẫu trong âm nhạc. Tuy nhiên, quá trình sử dụng công nghệ cần được công khai và tôn trọng bản quyền.
Theo Le Monde, giải Pascal có thể hướng đến những tác phẩm kết hợp tư liệu, nghiên cứu và hư cấu, thay vì chỉ lựa chọn tiểu thuyết do AI tạo ra.
Philippe Rodriguez, một trong ba nhà sáng lập, cho rằng ngành xuất bản không thể tiếp tục phủ nhận sự hiện diện của AI. Công nghệ này đã tham gia quá trình viết sách và cần được thảo luận công khai.
Đến cuối tháng 10, ban tổ chức cho biết nhận khoảng 15 bản thảo mỗi ngày, trong đó 46% đến từ nước ngoài.
 |
| Giải thưởng văn học viết cùng AI gây phản ứng trái chiều. Ảnh: Prix Pascal. |
Dấu hỏi về bản quyền và minh bạch việc sử dụng AI
Sự phát triển của AI tạo sinh cũng làm gia tăng lo ngại về quyền tác giả và thu nhập của người viết. Tháng 3, Hiệp hội Tác giả Anh (Society of Authors) triển khai nhãn xác nhận tác phẩm do con người sáng tác, cho phép nhà văn công khai việc không sử dụng AI để tạo nội dung.
Tuy nhiên, chính tổ chức này cũng gặp phản ứng từ các thành viên khi tham gia xây dựng một bộ nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm vào tháng 10. Sáng kiến sau đó bị rút lại. Theo Prospect, nguyên nhân sâu xa của tranh cãi là việc các công ty AI sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình ngôn ngữ.
Một cuộc điều tra của The Atlantic từng phát hiện hơn 191.000 cuốn sách bị sao chép trái phép trong các bộ dữ liệu phục vụ phát triển AI. Nhiều tác giả không được xin phép hoặc trả thù lao.
Năm 2025, công ty Anthropic đạt thỏa thuận dàn xếp trị giá 1,5 tỷ USD trong vụ kiện liên quan đến việc sử dụng sách sao chép trái phép để huấn luyện AI.
Theo Prospect, một số người viết thuê cũng phản ánh nhu cầu sử dụng dịch vụ giảm khi khách hàng chuyển sang dùng AI để tạo bản thảo, sau đó chỉ thuê người biên tập.
Dancey-Downs cho rằng việc trao giải cho tác phẩm do AI tạo ra có nguy cơ làm lu mờ giá trị cốt lõi của văn chương: sự kết nối giữa người viết và người đọc.
Theo bà, thay vì tôn vinh khả năng mô phỏng văn phong con người của máy móc, các giải thưởng nên khuyến khích những tác phẩm tìm hiểu tác động của AI đối với xã hội. Nhà báo dẫn ví dụ tiểu thuyết Dead but Dreaming of Electric Sheep của Paul Tremblay, khai thác câu chuyện một người đàn ông hôn mê có cơ thể bị AI điều khiển, và Every Version of You của Grace Chan, đặt ra câu hỏi về bản sắc con người trong thế giới hòa trộn giữa thực tại và môi trường ảo.
Ở chiều ngược lại, những người sáng lập giải Pascal cho rằng việc công khai sử dụng AI sẽ giúp phân biệt sáng tác có hỗ trợ công nghệ với hành vi che giấu nguồn gốc tác phẩm.
Theo Albin Serviant, mục đích của giải không phải tuyên bố AI sẽ thay thế nhà văn, mà là thử nghiệm những khả năng mới của sáng tạo văn học, đồng thời thúc đẩy thảo luận về phong cách, thẩm mỹ và vai trò tác giả.
Sự xuất hiện của giải Pascal cho thấy ngành xuất bản đang đứng trước câu hỏi chưa có lời giải thống nhất: AI nên được xem là công cụ hỗ trợ nhà văn, đối tác sáng tạo hay chủ thể có thể tạo ra tác phẩm văn học?
Trong khi ban tổ chức giải thưởng muốn thử nghiệm những hình thức sáng tác mới, nhiều nhà văn và nhà xuất bản vẫn đặt ưu tiên vào việc bảo vệ quyền tác giả và giá trị lao động sáng tạo của con người.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
