Chuyên gia chỉ ra tình huống con người có thể là 'nô lệ của công cụ'

Tác giả Đào Trung Thành tại buổi nói chuyện về chủ đề AI tại Đại học FPT. Ảnh: TIMES.

Tác giả Đào Trung Thành, tác giả cuốn sách Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành, mới có buổi nói chuyện với sinh viên Đại học FPT tại Hà Nội, về chủ đề “Đạo đức AI và bản lĩnh của người làm công nghệ tương lai".

Theo chuyên gia, nhiều sự kiện trong giới nghiên cứu gần đây cho thấy, năng lực tư duy của AI đang ngày càng gần với con người. AI đã giải được nhiều bài toán mà giới toán học mất nhiều thời gian nghiên cứu, cải thiện năng lực nghiên cứu, có thành tựu học thuật đáng ghi nhận trong thời gian ngắn hơn thời gian con người tự tay thực hiện.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra hiện nay từ sự "xuất sắc" này của AI là câu hỏi: Ai chịu trách nhiệm trước kết quả từ AI? Đồng thời, ai được ghi nhận khi AI đạt được thành tựu nghiên cứu?

Tốc độ phát triển và độ thông minh của AI đã thấy nhãn tiền, nhưng các vấn đề tiêu cực AI gây cho con người lại dường như còn mơ hồ và chưa có cách giải quyết. Một vấn đề hiện nay đang xảy ra là AI khiến con người gặp tình trạng "đầu hàng nhận thức".

Theo thống kê của các trường MIT, Stanford, hơn 50% sinh viên sử dụng AI ngay khi nhận được đề bài, kể cả khi độ phức tạp của đề bài không cần dùng tới công cụ; 79% sinh viên chọn đáp án sai do AI gợi ý, nhưng điểm tự tin của sinh viên dùng AI lại cao hơn tới 11 điểm. Ông Đào Trung Thành cho rằng đây là tình trạng con người trở thành "nô lệ của công cụ", khi con người mất khả năng chủ động tư duy, lệ thuộc vào trí tuệ nhân tạo.

Chuyên gia nhấn mạnh, AI dù có bộ óc "siêu phàm", nhưng vẫn hoạt động dựa trên dữ liệu, chủ yếu là dữ liệu trong quá khứ. Những dữ liệu quá khứ luôn mang cả điểm tốt, điểm xấu, điểm văn minh lẫn điểm lạc hậu. Ông lấy ví dụ, nhìn lại lịch sử, con người có nhiều thành tựu phát triển văn minh, nhưng cũng có những quan điểm phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính,...

Kể cả khi AI được hoạt động trên một bộ dữ liệu "sạch", kết quả của AI vẫn bị trung bình hóa kiến thức. Theo ông Đào Trung Thành, AI thường lấy dữ liệu trung bình, không lấy dữ liệu ngoại lệ, trong khi đó, nhiều phát kiến lại sinh ra từ các ngoại lệ này.

Trước những lo lắng về vai trò của con người trong kỷ nguyên AI, chuyên gia tán thành nhận định của Ethan Mollick, tác giả cuốn sách mới ra mắt gần đây Co-existence, rằng AI hiện nay khó vượt qua 4 lợi thế của con người.

Một là lợi thế kiến thức sâu. Dù AI có kiến thức về nhiều lĩnh vực, nhưng người học vẫn cần học sâu vấn đề, có kiến thức nền tảng. Chính nhờ học sâu mà người học mới nắm được các trường hợp ngoại lệ, mới vượt được kiến thức của AI. Việc học sâu còn tạo nên gu thẩm mỹ, chính kiến cho người học, thứ mà dữ liệu trung bình từ AI không có.

Hai là lợi thế kiến thức rộng. Việc có hiểu biết liên ngành cũng góp phần giảm độ trung bình hóa kiến thức của AI, tăng khả năng sáng tạo trên các dữ liệu chuyên môn AI cung cấp.

Ba là lợi thế về gu. Khi thế giới ngày càng nhiều dữ liệu, người biết "tìm vàng" trong biển dữ liệu là người có nhiều cơ hội chiến thắng hơn.

Bốn là lợi thế về tính chủ động. AI hoạt động chủ yếu trên dữ liệu và lối tư duy trong quá khứ, nên khi con người sẵn sàng thử nghiệm, làm người thiết lập ra những cách làm mới thay vì chờ hướng dẫn, con người sẽ khám phá được nhiều tri thức mới mà AI không tạo ra được.

Ông Đào Trung Thành cũng gợi ý sinh viên buộc phải tư duy trước, hỏi AI sau. Với các vấn đề cần giải quyết, mỗi người cần chủ động suy nghĩ, vạch ra bản đồ tư duy, lên sườn bài chính, rồi sau đó mới nhờ AI hỗ trợ. Ngoài ra, sinh viên cần liên tục phản biện với kết quả AI trả.

Để kiểm nghiệm độ tin cậy của sản phẩm có AI trợ giúp, mỗi người cần tự đặt cho mình những câu hỏi như: "Tôi có tự tin bảo vệ sản phẩm này mà không có AI trả lời thay?", "Khi kết quả này gây ra thiệt hại, ai sẽ là người chịu trách nhiệm?".

"Trước AI, ta cần giữ được khả năng phán đoán, giữ lấy ngoại lệ, xem xét được người chịu trách nhiệm. Ta không được ngủ gật trên vô lăng của AI, ngay khi cả AI là một 'thiên tài'", ông Đào Trung Thành kết luận.

Cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành của tác giả Đào Trung Thành. Ảnh: TIMES.

Tác giả Đào Trung Thành, tác giả cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành, nguyên là Phó viện trưởng Viện Blockchain và Trí tuệ nhân tạo (ABAII), có hơn 30 năm kinh nghiệm trong tư vấn, đào tạo và triển khai các chương trình chuyển đổi số cho lĩnh vực tài chính - ngân hàng, cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.

Cuốn sách đặt ra luận điểm rằng đạo đức AI đã trở thành một yêu cầu trong vận hành, khi AI tham gia vào các quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi, cơ hội và niềm tin của con người. Thông qua các tình huống thực tiễn, cuốn sách chỉ ra rằng rủi ro của AI ngoài nằm ở sai số kỹ thuật, còn ở cách hệ thống được thiết kế, triển khai và gắn vào các quy trình xã hội.

Cuốn sách cung cấp các công cụ thực hành như đánh giá mức độ ảnh hưởng, phân loại rủi ro, mổ xẻ sự cố theo chuỗi nguyên nhân quản trị và thiết kế cơ chế bằng chứng, giám sát và phản hồi. Điểm cốt lõi của cuốn sách là giúp các tổ chức đang muốn ứng dụng AI trong doanh nghiệp có thể giải thích, kiểm soát và chịu trách nhiệm trước kết quả có AI tham gia.