Chậm tăng trưởng chiều cao không chỉ là câu chuyện "thấp hơn bạn bè cùng trang lứa' mà có thể là biểu hiện sớm của nhiều rối loạn sức khỏe tiềm ẩn.
Khi nào được coi là chậm tăng trưởng chiều cao?
PGS.TS Vũ Chí Dũng, Giám đốc Trung tâm Nội tiết, Chuyển hóa, Di truyền và Liệu pháp phân tử, Bệnh viện Nhi Trung ương, cho biết một trẻ được coi là chậm tăng trưởng chiều cao khi chiều cao thấp hơn -2SD (Standard Deviation - độ lệch chuẩn) so với mức trung bình của trẻ cùng độ tuổi, giới tính và chủng tộc. Đây là một tiêu chí chuyên môn giúp bác sĩ đánh giá mức độ phát triển thể chất của trẻ so với chuẩn chung.
Trong điều kiện bình thường, nếu trẻ được đảm bảo đầy đủ dinh dưỡng, môi trường sống và nội tiết ổn định, chiều cao sẽ tăng trưởng theo từng giai đoạn tương đối rõ rệt.
1.000 ngày đầu đời, tính từ khi trẻ được hình thành trong bụng mẹ cho đến khi tròn 24 tháng tuổi, được Tổ chức Y tế Thế giới xem là "giai đoạn vàng" quyết định phần lớn tiềm năng chiều cao sau này. Các nghiên cứu cho thấy khoảng 60% khả năng phát triển chiều cao của một người được định hình trong giai đoạn này.
Vị chuyên gia nhấn mạnh sau giai đoạn sơ sinh, tốc độ tăng trưởng của trẻ cũng thay đổi theo độ tuổi. Trong năm đầu đời, trẻ có thể tăng trung bình khoảng 25 cm, sau đó giảm dần xuống khoảng 12 cm trong năm thứ hai và khoảng 8 cm ở năm thứ ba.
 |
| Sau giai đoạn sơ sinh, tốc độ tăng trưởng của trẻ cũng thay đổi theo độ tuổi. Ảnh: Freepik. |
Từ sau 4 tuổi đến trước giai đoạn dậy thì, mức tăng trưởng ổn định hơn, dao động khoảng 4 đến 7 cm mỗi năm. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải trẻ nào cũng đạt được những mốc này. Không ít trẻ tăng trưởng chậm hơn đáng kể, thậm chí thấp hơn nhiều so với chuẩn.
Nhiều nguyên nhân tiềm ẩn phía sau
Theo PGS Dũng, nguyên nhân dẫn đến tình trạng này khá đa dạng. Một số trẻ có thể bị ảnh hưởng bởi yếu tố di truyền hoặc thể trạng gia đình, trong khi một số khác rơi vào tình trạng thấp chiều cao vô căn, không tìm được nguyên nhân rõ ràng.
Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp liên quan đến bệnh lý hoặc rối loạn chức năng trong cơ thể. Những vấn đề về dinh dưỡng như thiếu năng lượng, hấp thu kém, bệnh lý đường ruột mạn tính hoặc bệnh Coeliac có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng.
Bên cạnh đó, các bệnh nội tiết như suy giáp, rối loạn hormone tăng trưởng, hội chứng Cushing hay dậy thì sớm cũng có thể làm gián đoạn quá trình phát triển chiều cao.
Không chỉ vậy, các hội chứng bẩm sinh như Turner, Down, Noonan hay Russell - Silver, cùng các bất thường nhiễm sắc thể hoặc dị tật phát triển khác cũng có thể khiến trẻ thấp hơn bình thường. Một số bệnh mạn tính liên quan đến tim, thận, gan, hệ hô hấp hoặc rối loạn chuyển hóa, cũng như các bệnh xương như loạn sản sụn hay còi xương, đều có thể tác động tiêu cực đến chiều cao.
Thậm chí, những khối u trong cơ thể, đặc biệt là các u ảnh hưởng hệ nội tiết hoặc tuyến yên, cũng có thể là nguyên nhân.
 |
| PGS.TS Vũ Chí Dũng, Giám đốc Trung tâm Nội tiết, Chuyển hóa, Di truyền và Liệu pháp phân tử, Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: BVCC. |
Trong số các nguyên nhân kể trên, thiếu hormone tăng trưởng được xem là một trong những yếu tố quan trọng nhưng khó phát hiện sớm. Tình trạng này tuy hiếm gặp, với tỷ lệ khoảng 1/4.000 đến 1/10.000 trẻ, nhưng lại có ảnh hưởng rõ rệt đến sự phát triển thể chất nếu không được điều trị kịp thời.
Hormone tăng trưởng (GH - Growth Hormone) do tuyến yên tiết ra đóng vai trò kích thích tăng trưởng xương và mô. Khi cơ thể không sản xuất đủ hormone này, trẻ sẽ chậm phát triển chiều cao so với bình thường.
Theo PGS.TS Vũ Chí Dũng, việc chẩn đoán thiếu hormone tăng trưởng không thể chỉ dựa vào xét nghiệm đơn thuần mà cần kết hợp với đánh giá lâm sàng toàn diện. Ở trẻ sơ sinh, một số dấu hiệu gợi ý có thể bao gồm hạ đường huyết, vàng da kéo dài hoặc dương vật nhỏ ở bé trai.
Khi trẻ lớn hơn, dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là tốc độ tăng trưởng chậm kéo dài theo thời gian. Trong một số trường hợp, tình trạng này còn liên quan đến các bệnh lý như u sọ hầu hoặc các khối u khác trong não ảnh hưởng đến vùng tuyến yên.
Khung giờ vàng giúp trẻ cao lớn
Theo vị chuyên gia, hormone tăng trưởng được tuyến yên tiết ra suốt cả ngày, nhưng đạt đỉnh vào ban đêm, đặc biệt trong "khung giờ vàng" từ 21h đến 2h sáng và từ 5h đến 7h sáng.
Vì vậy, trẻ cần:
- Đi ngủ sớm, trước 21h
- Ngủ đủ giấc và sâu
- Giữ tư thế ngủ thoải mái, giúp xương và sụn không bị chèn ép
Ngoài ra, chế độ dinh dưỡng hợp lý và vận động thể chất thường xuyên cũng là hai yếu tố quan trọng giúp tối ưu hóa chiều cao.
Bên cạnh đó, tư thế ngủ thoải mái, cơ thể được thư giãn hoàn toàn cũng giúp giảm áp lực lên hệ xương khớp, tạo điều kiện thuận lợi cho tăng trưởng.
Trong quá trình theo dõi sự phát triển của con, nếu cha mẹ nhận thấy trẻ có dấu hiệu chậm lớn hoặc chiều cao không đạt chuẩn theo độ tuổi, cần đưa trẻ đến khám tại chuyên khoa Nội tiết Nhi để được đánh giá chính xác.
Các chuyên gia cũng khuyến cáo không nên tự ý sử dụng hormone tăng trưởng khi chưa có chỉ định y khoa, bởi việc này có thể gây ra những rủi ro không mong muốn cho sức khỏe của trẻ.
Cuốn sách Đứa trẻ khỏe mạnh về cảm xúc mang tới cái nhìn toàn diện hơn về vai trò của việc giáo dục trong quá trình định hình tính cách của con trẻ. Trong hành trình nuôi dưỡng một đứa trẻ việc xây dựng một thế giới tinh thần phong phú, quan trọng không kém gì quá trình phát triển về thể chất tới cho các bà mẹ nhiều kiến thức hữu ích trong năm đầu nuôi con.
