Gia phả

Nhà thờ nào cũng có cuốn sổ để ghi chép thế thứ trước sau của tổ tiên và mọi người trong nhà. Đó là cuốn Gia phả.

Trong gia phả, mỗi vị tổ tiên đều có ghi rõ ngày, tháng sinh tử, chức, tước, có khi ghi rõ cả tính tình và sự ưa thích của mỗi vị lúc sinh thời, vị nào sinh ra những vị nào, ngành trưởng, ngành thứ là những ai đều ghi hết.

Gia phả thường dùng bằng giấy sắc, viết tinh tá, nghĩa là viết một cách rất rành rẽ, để tỏ lòng thành kính đối với tổ tiên. Nhà đại gia, có công nghiệp với dân với nước trong gia phả có ghi chép cả công trạng của tổ tiên, sinh tại đâu, táng tại đâu, có được nơi nào thờ phượng làm phúc thần, chết trong trường hợp nào. Trong trường hợp này, gia phả được coi như một quyển sử ký của gia đình.

Gia phả để tại nhà thờ, cất trong long khám, hoặc để vào một chiếc hộp riêng trên giường thờ.

Những họ to thường cho sao hoặc in gia phả làm nhiều bản chia cho mỗi họ một bản để con cháu được biết sự tích của tổ tiên.

Hoành phi

Vào mỗi nhà thờ ta trông thấy những tấm biển gỗ treo cao nằm ngang trên mé trước bàn thờ chiều ngang ăn suốt gian nhà vào khoảng ba thước, chiều cao độ từ một thước tới thước hai trên có khắc những chữ thật lớn, thường là ba, bốn chữ.

Những biển gỗ này chính là những bức Hoành phi. Có bức hoành phi sơn son chữ vàng, có bức sơn đen chữ đỏ hoặc vàng, cũng có bức sơn son hoặc sơn đen chữ khảm xà cừ. Có những bức hoành phi hình cuốn thư.

Những nhà nghèo không có hoành phi bằng gỗ thường dùng những tấm cót đóng nẹp, rồi dán lên những tấm giấy đỏ có viết đại tự treo thay hoành phi gỗ.

Những chữ viết trên hoành phi tỏ lòng tôn kính của con cháu đối với tổ tiên, hoặc để ghi tụng công đức của tổ tiên.

Dưới đây là những chữ đại tự thường đọc thấy trên các bức hoành phi:

* KÍNH NHƯ TẠI nghĩa là con cháu kính trọng tổ tiên như tổ tiên lúc nào cũng tại vị trên bàn thờ.

* PHÚC MÃN ĐƯỜNG nghĩa là gia đình đầy đủ, dư phúc đức.

* BÁCH THẾ BẤT THIÊN nghĩa là bao giờ con cháu cũng ăn ở đúng mực, không thiên lệch.

Có gia đình chỉ treo tại bàn thờ tổ tiên một bức hoành phi, có gia đình sung túc treo tới hai ba bức, viết theo hai ba lối chữ chân thảo triện lệ, mỗi bức một lối chữ và một câu khác nhau.

Trên bức hoành phi, ngoài những chữ đại tự còn có ghi niên hiệu năm làm vào mùa tháng nào hoặc tên tuổi người con cháu nào đã cúng vào nhà thờ bức hoành phi. Trường hợp hoành phi có ghi tên người cúng thường là hoành phi tại các nhà thờ Tổ họ hay Trưởng chỉ họ.

Gia phả là một nét văn hóa gia đình Việt Nam lâu đời. Ảnh: Nguyễn Minh.

Câu đối

Nếu ở trên cao, bàn thờ có treo những bức hoành phi thì ở cột hoặc ở tường nhà thờ có treo những câu đối, nhà giàu bằng gỗ sơn son thiếp vàng, hay sơn đen khảm xà cừ, còn nhà nghèo là những đôi liễn hay những tờ giấy hồng có viết những câu đối. Nhiều nhà có treo những câu đối rất quý, mỗi vế là nửa cây gỗ đã được xẻ đôi, sơn son hoặc sơn đen, có thiếp vàng hoặc khảm trai những hàng chữ.

Cũng như những bức hoành phi, đại ý những câu đối cũng là để con cháu tỏ lòng thành kính đối với tổ tiên và xưng tụng công đức của tổ tiên. Cũng có đôi câu đối tả một cảnh an nhàn con cháu đang hưởng, những câu đối loại này thường treo ở gian bên cạnh bàn thờ, nơi gia trưởng tiếp khách.

Xin chép ra đây mấy câu đối thường thấy tại các gia đình:

Tổ tông công đức thiên niên thịnh

Tử hiếu tôn hiền vạn đại xương.

Lược dịch:

Công đức tổ tôn nghìn năm thịnh

Hiếu hiền con cháu vạn đời ngay

Đôi câu đối này nhà nào treo cũng được. Đôi câu đối sau dây treo tại nhà thờ một gia đình xưa ông cha đã có một sự nghiệp:

Tiên tổ phương danh lưu quốc sử

Tử tôn tích học kế gia phong

Lược dịch:

Tiên tổ danh thơm ghi sử nước

Cháu con tích học nối cơ nhà

Và câu đối thứ ba đây treo ở gian nhà chơi, hoặc gian bên cạnh giường thờ, nơi tiếp khách để tả sự an nhàn của con cháu:

Sơn thủy thanh cao xuân bất tận

Thần tiên lạc thú cảnh trường sinh

Lược dịch:

Phong cảnh thanh cao xuân mãi mãi

Thần tiên vui thú cảnh đời đời

Dưới đây một đôi câu đối thông dụng nữa, thường thấy ở bàn thờ bất cứ gia đình nào, do mấy ông đồ nho Tết viết thuê bày bán:

Phúc sinh lễ nghĩa gia đường thịnh

Lộc tiến vinh hoa phú quý xuân

Mấy đôi câu đối trên cũng như mẫu chữ hoành phi chỉ được nêu ra đề đơn cử một vài ví dụ ngõ hầu bạn đọc có một ý niệm sơ lược về những bức đại tự và những đôi câu đối treo tại các nhà thờ tổ tiên. Những đôi câu đối và những đại tự các bức hoành phi ghi trên đều bằng Hán tự nhưng rất có nhiều nhà dùng câu đối Nôm, có khi cả hoành phi Nôm.

Thường thường những đôi câu đối treo tại nhà thờ tổ tiên cũng như những bức hoành phi thay đổi tùy theo hoàn cảnh và địa vị của người gia trưởng, và cũng tùy theo sự nghiệp của ông cha.

Bàn thờ gia tiên ở các nơi đô thị

Đấy là tình trạng ở nhà quê, nơi có đất rộng người thưa!

Còn ở tỉnh, bàn thờ ngày nay đâu còn là bàn thờ ngày xưa nữa! Nhà cửa chật chội, người đông đúc, bàn thờ lập ở đâu?

Nhưng không có bàn thờ không được! Người ta đành thiết lập bàn thờ trên một tấm ván đóng trên tường, trên một chiếc trang treo trên tường, và có khi trên một nóc tủ áo hoặc tủ ăn v.v... Người ta cũng cố có một bình hương nhỏ, nếu không có cũng phải lấy một bát sành để cắm hương! Bàn thờ còn như vậy, nói gì đến câu đối với hoành phi!

Kính tại tâm, bàn thờ dù theo lễ nghi cũng chỉ là hình thức! Người ta tự an ủi rằng “tâm động quỷ thần tri” và các cụ chắc cũng thông cảm cho con cháu, đành chữ đại xá vì thiếu một bàn thờ nghiêm chỉnh!