 |
| Facebook lấy lợi nhuận từ tin tức, nhưng không chia sẻ doanh thu. |
Từ đầu năm, một số ít người dùng tại Việt Nam mới được nền tảng mời tham gia chương trình chia sẻ doanh thu giới hạn của Facebook. Nhà sáng tạo có thể kiếm thêm thu nhập dựa trên lượng tương tác. Đây là bước đầu trong việc mạng xã hội lớn nhất thế giới phải thay đổi cách tiếp cận khi chịu sự cạnh tranh lớn từ đối thủ.
Theo ghi nhận của Tri Thức - Znews, nhóm được ưu tiên gửi thư mời hợp tác là các cá nhân mở chế độ chuyên nghiệp. Mạng xã hội tập trung vào nội dung nguyên bản từ nhân vật có sức ảnh hưởng. Tuy nhiên, nhu cầu được người dùng Việt Nam quan tâm nhiều nhất lại bị mạng xã hội nói trên ngó lơ.
Cụ thể, xem tin tức là một trong những công dụng quan trọng nhất của mạng xã hội với khách hàng trong nước. Tuy nhiên, các tòa soạn, nguồn cấp nội dung này lại không được Facebook trả tiền.
Mỏ vàng tin tức
Báo cáo về của We are social và Meltwater về thị trường Việt Nam cho thấy nhu cầu lớn nhất khi sử dụng mạng xã hội là giữ kết nối với người thân và gia đình. Xếp ngay sau đó là đọc tin tức, chiếm đến gần 50% số người tham gia khảo sát. Con số này bỏ xa những công dụng xếp sau như tìm sản phẩm để mua (35%), xem phát trực tiếp (35%), phát hiện nội dung (bài viết, video) (34%).
Theo báo cáo này, dạng nội dung tin tức giữ chân người dùng trên mạng xã hội, tạo ra tương tác và giúp các mạng xã hội kiếm tiền dựa trên quảng cáo.
 |
| Lý do sử dụng mạng xã hội của người Việt. Ảnh: Wearesocial. |
Meta luôn cố làm giảm vai trò của tin tức trong các báo cáo về vai trò từng loại nội dung trên nền tảng của mình. Họ từng tuyên bố bài viết dạng như trên chỉ chiếm dưới 3% nguồn cấp dữ liệu. Tuy nhiên, nghiên cứu từ các tổ chức độc lập lại chỉ ra điều ngược lại.
Giáo sư S.Song và S.Manchanda thuộc Đại học Michigan công bố báo cáo về dữ liệu ghi nhận từ đợt ngăn chặn ngắn hạn tin tức tại Australia hồi năm 2021 để đo lường ảnh hưởng thực tế. Kết quả, tổng mức độ tương tác của người dùng với nội dung không phải tin tức giảm đến 11%. Số lượng bài đăng (đã trừ tin tức) cũng giảm 9%. Báo cáo ước tính thiệt hại từ quảng cáo mất đi trong giai đoạn ngắn bằng 4,3% tổng doanh thu năm của Facebook tại Australia.
Không trả tiền
Tuy vậy hàng chục năm qua, Facebook không trả tiền cho các nhà xuất bản trong nước. Năm 2015, Instant Articles (IA) là nỗ lực của Facebook nhằm thuyết phục các tờ báo lưu trữ nội dung trực tiếp trên máy chủ của nền tảng để đổi lấy tốc độ tải trang vượt trội trên thiết bị di động. Về mặt tài chính, tòa soạn có thể tự bán quảng cáo hiển thị trong IA và giữ lại 100% doanh thu hoặc để Facebook lấp đầy và chia sẻ lại 70% lợi nhuận.
Tuy nhiên, chương trình này không được mạng xã hội cung cấp tại Việt Nam. Khả năng hỗ trợ của nó cũng quá yếu khiến những ông lớn như The New York Times và The Guardian nhanh chóng rời bỏ. Đến tháng 4/2023, Meta âm thầm dừng dự án IA.
 |
| Một số tài khoản Facebook tại Việt Nam được Meta trả tiền, nhưng không gồm các nhà cung cấp tin tức. |
Facebook từng phải “xuống nước” trước yêu cầu của chính phủ Australia. Để tránh bị xử phạt, Meta đã ký kết khoảng 30 thỏa thuận thương mại trị giá hơn 200 triệu USD/năm với các nhà cung cấp tin tức. Tuy nhiên, khi các thỏa thuận này hết hạn vào năm 2024, Meta tuyên bố từ chối gia hạn và rút hoàn toàn tính năng News Tab.
Phản ứng lại, chính phủ Australia công bố dự thảo News Bargaining Incentive - NBI, áp dụng thuế phạt 2,25% trên tổng doanh thu nội địa của các nền tảng (Meta, Google, TikTok) nếu họ từ chối ký hợp đồng dài hạn với báo chí.
Kể từ cuối năm 2025, cuộc chạy đua phát triển trí tuệ nhân tạo tạo sinh đã mở ra một mô hình doanh thu hoàn toàn mới. Thay vì duy trì các tab tin tức truyền thống, Meta đã chuyển dịch dòng tiền sang ký kết các thỏa thuận cấp phép bản quyền nội dung với các tòa soạn lớn để sử dụng dữ liệu cho việc huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn (Llama) và tích hợp thông tin thời gian thực vào chatbot Meta AI.
Tuy nhiên, chỉ một nhóm nhỏ liên minh tòa soạn báo của Mỹ, Anh nhận được hợp đồng này. Những đơn vị địa phương hoặc tạp chí chuyên đề không nhận được lợi ích kinh tế nào từ mạng xã hội lớn nhất hành tinh.
Dùng ChatGPT thế nào để không tạo ra nội dung vô tri
Sự phát triển của AI mở ra nhiều tiềm năng nhưng cũng có không ít mối lo đối với ngành xuất bản, đặc biệt là nhóm tác giả viết sách.
Các tác giả sách cần phải chấp nhận sự vươn lên của AI, sử dụng chúng như một "siêu trợ lý" thay vì chối bỏ trào lưu. Chia sẻ với Tri thức - Znews, nhiều cây viết cho rằng người làm sách vẫn có thể đứng vững trong thời đại AI nếu biết cách tận dụng sức mạnh của trí tuệ nhân tạo.
