Đừng bắt con phải ngoan

Người lớn thường mặc định đứa trẻ ngoan là biết nghe lời và không cãi lại. Ảnh: Pexels.

Trong nhiều gia đình, một đứa trẻ được xem là ngoan khi biết nghe lời cha mẹ, không cãi lại người lớn, không nổi cáu ở nơi công cộng và luôn cư xử đúng với kỳ vọng. Những đứa trẻ ít gây phiền toái, tự giác học tập, không phản đối các quyết định của cha mẹ thường được khen là dễ bảo, hiểu chuyện.

Ngược lại, trẻ thường xuyên đặt câu hỏi, muốn tự quyết định, phản ứng khi bị ép buộc hoặc thể hiện sự không hài lòng dễ bị gắn mác bướng bỉnh, khó dạy. Không ít phụ huynh cho rằng cần uốn nắn những biểu hiện này từ sớm để con biết tôn trọng người lớn và tuân thủ quy tắc.

Sự ngoan ngoãn chính là áp lực

Bàn về vấn đề này, UNICEF nêu rằng trẻ phát triển tốt hơn khi cảm thấy an toàn và được thấu hiểu thay vì phải phục tùng vì sợ hãi. Tổ chức đồng thời cảnh báo cách giáo dục quá nghiêm khắc có thể khiến trẻ lo âu, sợ hãi và thiếu tự tin. Những tác động này còn có thể ảnh hưởng đến cách các em nhìn nhận bản thân, xây dựng quan hệ và đối mặt với khó khăn khi trưởng thành.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là trẻ có thể học cách che giấu cảm xúc để đáp ứng kỳ vọng của người lớn. Khi thường xuyên nghe những câu như "Không được cãi lời", "Người lớn nói thì phải nghe" hay "Con phải biết điều", trẻ dần hiểu rằng việc thể hiện quan điểm trái chiều có thể dẫn đến trách phạt hoặc khiến cha mẹ thất vọng.

Thay vì nói ra điều mình thực sự nghĩ, trẻ có thể chọn im lặng, đồng ý hoặc làm theo yêu cầu để tránh xung đột. Bề ngoài, các em vẫn ngoan ngoãn, lễ phép nhưng không đồng nghĩa với việc đã hiểu vấn đề hay thực sự đồng tình với quyết định của cha mẹ.

Một nghiên cứu được công bố trên Frontiers in Psychology năm 2026 cũng đề cập đến nghịch lý này. Trẻ chịu sự kiểm soát tâm lý quá mức có thể biểu hiện ra ngoài là ngoan ngoãn, trưởng thành và biết quan tâm người khác. Nhưng bên trong, các em gặp khó khăn trong việc thể hiện cảm xúc, hình thành ranh giới cá nhân và đưa ra quyết định độc lập.

Một biểu hiện khác là xu hướng luôn cố gắng làm hài lòng người khác. Trẻ có thể thường xuyên xin lỗi dù không làm sai, ngại từ chối lời nhờ vả, lo lắng khi ai đó không vui hoặc đặt mong muốn của người khác lên trên nhu cầu của bản thân.

Tuy nhiên, không nên mặc định mọi đứa trẻ ngoan ngoãn, biết nhường nhịn đều có vấn đề tâm lý. Việc trẻ quan tâm đến cảm xúc người khác, tuân thủ quy tắc và biết cư xử phù hợp là những kỹ năng xã hội cần thiết. Điều đáng quan tâm là trẻ có được quyền thể hiện nhu cầu, nói lên sự không đồng tình và từ chối khi cảm thấy thoải mái hay không.

Cha mẹ nên cho phép con bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc của bản thân thay vì ép con phải "nghe lời". Ảnh: Pexels.

Dạy con tự chủ thay vì chỉ biết vâng lời

Việc không ép trẻ phải ngoan theo khuôn mẫu không có nghĩa cha mẹ buông lỏng kỷ luật, để con muốn làm gì cũng được. Trẻ vẫn cần học cách tôn trọng người khác, chịu trách nhiệm với hành vi và hiểu rằng mỗi lựa chọn đều có giới hạn.

Vấn đề nằm ở cách người lớn thiết lập những giới hạn đó. Thay vì yêu cầu con tuân thủ vô điều kiện, cha mẹ có thể giải thích lý do của quy tắc, lắng nghe phản ứng và cho trẻ cơ hội tham gia vào những quyết định phù hợp với độ tuổi.

Đây cũng là hướng tiếp cận được đề cập trong cuốn Dạy Con Tự Chủ - Đừng Bắt Con Phải Ngoan. Thay vì xem sự ngoan ngoãn, nghe lời là thước đo duy nhất để đánh giá một đứa trẻ, cuốn sách khuyến khích cha mẹ tôn trọng cá tính riêng, lắng nghe cảm xúc và tạo điều kiện để con phát triển khả năng tự chủ.

Thông qua những phân tích và ví dụ thực tế, sách gợi mở cách nuôi dạy trẻ độc lập, tự tin, biết suy nghĩ và có chính kiến. Theo tinh thần này, mục tiêu của giáo dục không phải khiến trẻ luôn làm theo mong muốn của người lớn, mà là giúp các em hiểu bản thân, biết cân nhắc lựa chọn và chịu trách nhiệm với hành động của mình.

Trong thực tế, cha mẹ có thể bắt đầu từ những tình huống nhỏ. Ví dụ, khi trẻ nói chuyện thiếu lễ phép vì đang tức giận, cha mẹ không nhất thiết phải lập tức yêu cầu con im lặng. Người lớn có thể thừa nhận cảm xúc của trẻ, đồng thời hướng dẫn cách diễn đạt phù hợp hơn. Trẻ cần hiểu rằng mình có quyền tức giận nhưng không được phép xúc phạm hay làm tổn thương người khác.

Một nguyên tắc quan trọng khác là không phủ nhận cảm xúc của trẻ. Những câu nói như "Có thế cũng khóc", "Không được giận mẹ", "Con trai không được yếu đuối" hay "Con gái phải biết nhường nhịn" có thể khiến trẻ nghĩ rằng một số cảm xúc không được chấp nhận.

Báo cáo lâm sàng về phát triển sức khỏe tinh thần và cảm xúc ở trẻ em của Học viện Nhi khoa Mỹ (AAP) công bố năm 2026 cũng khuyên cha mẹ công nhận cảm xúc của trẻ, không phán xét hay gạt bỏ những gì các em đang trải qua. Báo cáo đề cập đến việc tạo cơ hội cho trẻ tự lựa chọn, phát triển tính tự chủ và học cách điều chỉnh cảm xúc phù hợp với từng giai đoạn trưởng thành.

Cha mẹ cũng cần chấp nhận rằng trẻ có thể không đồng ý với mình. Khi con đặt câu hỏi về một quy định trong gia đình, người lớn có thể xem đó là cơ hội để giải thích thay vì lập tức kết luận con hỗn láo. Nếu trẻ đưa ra lý lẽ hợp lý, cha mẹ cũng nên sẵn sàng xem xét lại quyết định của mình.

Đặc biệt, trẻ cần được học cách nói "không" trong những tình huống liên quan sự an toàn và ranh giới cá nhân. Các em phải hiểu rằng không cần miễn cưỡng chấp nhận một hành động khiến mình khó chịu chỉ vì người đề nghị là người lớn, người thân hay bạn bè. Việc biết từ chối, tìm kiếm sự giúp đỡ và nói ra điều khiến mình không thoải mái là những kỹ năng quan trọng để tự bảo vệ bản thân.