Đưa sách về ruộng đồng để nông dân tự kể chuyện nông sản Việt

Ông Lê Minh Hoan - nguyên Phó chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: Minh Phúc/SGGP.

Một kiến thức tưởng như đơn giản về chăn nuôi, trồng trọt hay canh tác lúa chất lượng cao đôi khi vẫn là khoảng trống với nhiều nông dân. Bởi lẽ, nguồn tài liệu chính thống, dễ hiểu, dễ nhớ và có thể áp dụng ngay vào ruộng đồng vẫn còn thiếu ở nhiều nơi.

Từ thực tế đó, dự án Đọc sách cùng Xích Lô phát triển các tủ sách nông dân, tủ sách doanh nông, không gian đọc và những hoạt động sáng tạo xoay quanh nông nghiệp, nông thôn. Dự án do ông Lê Minh Hoan - nguyên Phó chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường - sáng lập.

Gieo chữ trên đồng lúa

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, TS Nguyễn Thị Thúy Phượng (Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Đọc sách cùng Xích Lô - Viện trưởng Viện Ứng dụng khoa học công nghệ và đào tạo Mekong) cho rằng văn hóa đọc ở nông thôn không chỉ là đặt thêm sách vào một không gian. Điều quan trọng hơn là tạo được thói quen học tập, có người giữ lửa và biến tri thức thành năng lực kể chuyện, làm thương hiệu cho nông sản Việt.

Hiện nay, Đọc sách cùng Xích Lô vận hành đồng thời nhiều mô hình tủ sách khác nhau. Chính thức trở thành doanh nghiệp xã hội từ tháng 5/2025, dự án đã phát triển 35 tủ sách và 2 không gian đọc từ miền Tây đến miền Bắc.

Một trong những hướng đi đầu tiên là tủ sách nông dân, tập trung vào các nhóm tài liệu kỹ thuật, phối hợp với hệ thống khuyến nông để cung cấp thông tin về chăn nuôi, trồng trọt, kỹ thuật sản xuất và chuyển đổi nông nghiệp.

Các tủ sách này được thiết kế để người dân tiếp cận tri thức theo nhiều cách. Bên cạnh sách giấy, dự án tích hợp mã QR, giúp nông dân dễ dàng đọc thêm tài liệu kỹ thuật số về chăn nuôi, trồng khóm, trồng lúa chất lượng cao và các mô hình sản xuất phù hợp từng địa phương.

TS Nguyễn Thị Thúy Phượng là Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Đọc sách cùng Xích Lô kiêm Viện trưởng Viện Ứng dụng khoa học công nghệ và đào tạo Mekong.

Với những nội dung khó, nhóm thực hiện tìm cách diễn giải trực quan hơn, trong đó có truyện tranh và ứng dụng công nghệ. Theo bà Thúy Phượng, cách làm này giúp tri thức kỹ thuật bớt khô cứng, gần hơn với thói quen tiếp nhận thông tin của người dân.

“Một thực trạng ở nông thôn Việt là đôi khi chỉ là một kiến thức đơn giản nhưng người nông dân cũng thiếu nguồn tư liệu chính thống để đọc và tư liệu họ có cũng không dễ hiểu, dễ nhớ”, Viện trưởng Viện Ứng dụng khoa học công nghệ và đào tạo Mekong nói.

Từ câu chuyện đó, Đọc sách cùng Xích Lô xem văn hóa đọc như một hoạt động cần người duy trì lâu dài. Nhu cầu đọc ở nông thôn hiện hữu nhưng nhiều thiết chế chưa thật sự hiệu quả do thiếu người điều phối, kết nối người đọc và tổ chức sinh hoạt đều đặn. Một gợi ý của dự án là tận dụng nguồn lực giáo viên hưu trí tại địa phương, những người có kinh nghiệm giáo dục, hiểu cộng đồng và có thể trở thành “người giữ lửa” cho các tủ sách, thư viện cộng đồng.

Ông Lê Minh Hoan trong buổi giao lưu với các bạn trẻ ở đồng bằng Sông Cửu Long.

Bên cạnh tủ sách nông dân, dự án còn phát triển tủ sách doanh nông dành cho người kinh doanh nông nghiệp. Nhóm này được khuyến khích đọc, ghi chép và viết lại các câu chuyện làm nông, kinh doanh nông sản, xây dựng mô hình thực tế.

“Khuyến khích người làm nông nghiệp ghi chép và kể lại kinh nghiệm thực tế giúp kinh tế nông nghiệp vận hành như một chuỗi giá trị hoàn chỉnh thay vì những lát cắt rời rạc. Khi câu chuyện về sản phẩm và vùng đất được trình bày bài bản, tri thức sẽ chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, góp phần định vị thương hiệu nông sản bền vững trên thị trường”, bà Thúy Phượng nhấn mạnh.

Kể chuyện cho nông sản Việt

Một hướng đi khác của Đọc sách cùng Xích Lô là tăng cường sáng tác về nông dân, nông thôn và nông nghiệp. Dự án tổ chức Cuộc vận động Sáng tác văn học nghệ thuật “Gieo hạt nắng vàng” nhằm lan tỏa những câu chuyện văn hóa của nông sản Việt.

Theo bà Phượng, công nghiệp văn hóa hiện nay có xu hướng nghiêng về đô thị trong khi nông thôn vẫn còn nhiều chất liệu giá trị. Những câu chuyện về làng quê, ruộng đồng, nghề nông, di sản và nông dân cần được kể bằng ngôn ngữ văn học nghệ thuật, từ đó góp phần xây dựng thương hiệu cho địa phương và nông sản.

Bà nhắc lại tinh thần “Thương hiệu là để cho người ta thương” của ông Lê Minh Hoan. Muốn vậy, nông sản cần được giới thiệu vượt khỏi sản lượng, tiêu chuẩn hay giá bán. Một hạt gạo, búp trà hay trái cây phải được giới thiệu cùng với ký ức vùng đất, tập quán canh tác, văn hóa cộng đồng và câu chuyện của người sản xuất.

Hiện, Đọc sách cùng Xích Lô đã phát triển 35 tủ sách và 2 không gian đọc từ miền Tây đến miền Bắc.

“Việt Nam đang thiếu câu chuyện về nông sản quốc gia. Cần kể được câu chuyện của gạo Việt Nam, văn hóa trà Việt như cách Malaysia kể về sầu riêng Mã Lai”, bà Phượng nhận xét.

Từ góc nhìn này, các tác phẩm của ông Lê Minh Hoan như Mỗi nghề một bông hoa và sắp đến là Chuyện ruộng đồng, Một thoáng cảm xúc, Phương ngữ miền Tây… được xem là một phần trong nỗ lực ghi chép, chia sẻ và lan tỏa câu chuyện nghề nông.

“Chúng tôi thấy rằng việc gắn kết nông dân, nhà khoa học, chuyên gia sẽ tạo ra những cuốn sách trực quan sinh động, rất ‘đời’, đầy ắp kinh nghiệm được kiểm chứng cũng như chuyện thực tế nên rất hữu ích”, bà Thúy Phượng nhận định.

Dự án cũng đặt mục tiêu đưa văn nghệ sĩ trở lại nông thôn, lắng nghe, quan sát và sáng tạo từ đời sống nông thôn.

Dự án cũng đặt mục tiêu đưa văn nghệ sĩ trở lại nông thôn, lắng nghe, quan sát và sáng tạo từ đời sống nông thôn. Các chương trình đại chúng khai thác không gian làng quê, gia đình, văn hóa bản địa cho thấy nông thôn vẫn có sức hấp dẫn lớn khi được kể bằng cách gần gũi và có chiều sâu.

Theo đại diện Đọc sách cùng Xích Lô, một tủ sách hiệu quả hay không cần được đo bằng sức sống của cộng đồng độc giả xung quanh nó. Người dân cần đọc cùng nhau, chia sẻ cùng nhau, ghi chép lại kinh nghiệm và kể câu chuyện của chính mình. Khi đó, văn hóa đọc sẽ trở thành nền tảng cho năng lực phát triển ở nông thôn.