Điều khiến hai nền kinh tế lớn nhất thế giới cùng đau đầu

Thâm hụt ngân sách kéo dài của Mỹ và nhu cầu nội địa yếu tại Trung Quốc đang kích thích những rủi ro kinh tế toàn cầu mới. Ảnh: Reuters.

Tình trạng mất cân đối toàn cầu một lần nữa thành tâm điểm trong các cuộc thảo luận về kinh tế, theo giáo sư kinh tế Lee Jong-Hwa của Đại học Hàn Quốc.

Ông Lee cho biết sự mất cân đối lớn và kéo dài thường dẫn tới những kết cục không mấy tốt đẹp, dù dưới hình thức đảo chiều dòng vốn đột ngột, biến động tỷ giá hối đoái, xung đột địa chính trị hay khủng hoảng tài chính như năm 2008. Khi Mỹ đang thâm hụt tài khoản vãng lai đáng kể còn Trung Quốc quay trở lại mức thặng dư lớn, những lo ngại về một cuộc khủng hoảng kinh tế đang gia tăng.

Mức mất cân đối hiện tại vẫn nhỏ hơn so với giai đoạn trước khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008. Năm 2025, thâm hụt tài khoản vãng lai của Mỹ tiệm cận 3,6% GDP (so với đỉnh điểm 6% trước năm 2008), trong khi thặng dư của Trung Quốc đạt 3,7% GDP (so với mức trên 9% trước khủng hoảng). Tuy nhiên, theo Japan Times, khác với những năm 2000, thực trạng này diễn ra trong bối cảnh xuất hiện nhiều sức ép liên quan đến an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng, tiền tệ dự trữ, cạnh tranh chiến lược và ổn định tài chính.

Mỹ và Trung Quốc đối mặt những bài toán khác nhau

Tình trạng mất cân đối góp phần vào sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo hộ, đặc biệt tại Mỹ, với việc Tổng thống Donald Trump lấy lý do thâm hụt thương mại để áp đặt các mức thuế quan diện rộng.

Về phía châu Âu, các chính trị gia không hài lòng với tình trạng dư thừa năng lực sản xuất công nghiệp của Trung Quốc trong các ngành xe điện, pin và pin mặt trời. Vì hiện tượng được gọi là "Cú sốc Trung Quốc 2.0" tập trung vào các ngành công nghệ cao (gồm cả bán dẫn và robot) thay vì hàng tiêu dùng giá rẻ, điều này tạo áp lực lớn lên nhà sản xuất ở các nền kinh tế phát triển, đồng thời cản trở nỗ lực hiện đại hóa công nghiệp tại các nước đang phát triển.

Tình trạng mất cân đối kéo dài không đơn thuần là thương mại. Như các phân tích gần đây của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Nhóm G7 và Ngân hàng Trung ương Anh (BoE), nguyên nhân xuất phát từ động lực tiết kiệm và đầu tư nội địa.

Thâm hụt ngân sách là bài toán kinh tế cần giải pháp khẩn cấp của Mỹ. Ảnh: Reuters.

Tại Mỹ, vấn đề nằm ở tình trạng thâm hụt ngân sách. Mặc dù duy trì thâm hụt ngân sách lớn và tích tụ nợ nước ngoài, Mỹ vẫn tiếp tục thu hút lượng vốn ngoại khổng lồ. Điều này một phần phản ánh nhu cầu dài hạn với các tài sản định giá bằng đồng USD. Bên cạnh đó, vị thế dẫn đầu về công nghệ cũng khiến các tài sản tài chính của Mỹ hấp dẫn hơn trong mắt giới đầu tư nước ngoài.

Kết quả là, Mỹ có thể duy trì thâm hụt lâu hơn nhiều so với hầu hết quốc gia khác, dẫn đến những rủi ro tài chính ngày càng tăng vượt ra ngoài phạm vi nước Mỹ. Các nhà đầu tư toàn cầu nắm giữ tỷ trọng quá lớn tài sản bằng USD cũng như cổ phiếu, trái phiếu Mỹ, trong khi danh mục đầu tư của họ tập trung vào một nhóm tài sản hẹp, đặc biệt là cổ phiếu liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI). Do đó, một đợt điều chỉnh mạnh trên thị trường Mỹ sẽ nhanh chóng tác động dây chuyền ra toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.

Thặng dư của Trung Quốc phản ánh động lực ngược lại: nhu cầu nội địa yếu so với năng lực sản xuất. Chính sách công nghiệp củng cố thêm các xu hướng này nhưng không thể giải thích toàn bộ vấn đề của Trung Quốc. Nguyên nhân gồm sự suy yếu của thị trường bất động sản, tâm lý tiết kiệm phòng ngừa rủi ro của người dân, cùng với áp lực gia tăng từ biến động dân số.

Hiểu rõ gốc rễ sẽ giúp đưa ra những định hướng chính sách quan trọng. Nếu trợ cấp công nghiệp và rào cản thương mại là cơn đau đầu, thuế quan có thể là lời giải. Song nếu sâu xa là do sự chênh lệch cấu trúc giữa tiết kiệm và đầu tư, các biện pháp thương mại như áp thuế sẽ không ăn thua. Thực tế, nghiên cứu gần đây của IMF chỉ ra rằng khi bị đánh thuế, tỷ giá tiền tệ sẽ tự động biến chuyển và chuỗi cung ứng sẽ nhanh chóng thích nghi, từ đó triệt tiêu gần như toàn bộ tác động lâu dài của thuế quan với cán cân thương mại.

Vấn đề trong nước nhưng cần cái bắt tay toàn cầu

Suy cho cùng, mất cân đối toàn cầu đòi hỏi các giải pháp nội địa. Mỹ phải từng bước giảm thâm hụt ngân sách và nâng cao sức bền tài chính, trong khi Trung Quốc cần kích cầu tiêu dùng nội địa bằng cách củng cố lưới an sinh xã hội, hỗ trợ thu nhập hộ gia đình, chấp nhận đồng nội tệ dần tăng giá và tạo điều kiện cho dòng vốn lưu chuyển hai chiều thuận lợi hơn. Việc kiềm chế trợ cấp cho ngành chế tạo và mở rộng các ngành dịch vụ giá trị gia tăng cao cũng hỗ trợ Trung Quốc chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa vào tiêu dùng.

Những điều chỉnh này mang lại lợi ích cho cả hai nước. Tiêu dùng dựa vào nợ và nợ nước ngoài gia tăng không phải chiến lược tăng trưởng dài hạn đáng tin cậy, và việc phụ thuộc vào xuất khẩu cũng vậy.

Sức mua nội địa không theo kịp khả năng sản xuất của Trung Quốc. Ảnh: Reuters.

Dù giải pháp then chốt cần nỗ lực trong nước, sự phối hợp của cộng đồng quốc tế là yếu tố bắt buộc. Một quá trình điều chỉnh hỗn loạn có thể dẫn đến mất ổn định tài chính, biến động tỷ giá và tình trạng ngưng trệ dòng vốn đột ngột, đe dọa nghiêm trọng đến các nền kinh tế mới nổi.

Do đó, thách thức trọng tâm hiện nay không chỉ là giảm mất cân đối thương mại, mà là quản trị rủi ro tài chính phát sinh từ các dòng vốn toàn cầu quy mô lớn và tập trung, vốn trầm trọng hơn do vị thế ngày càng lớn của các tổ chức tài chính phi ngân hàng, danh mục đầu tư quá hẹp, định giá bong bóng của cổ phiếu công nghệ Mỹ và áp lực trên thị trường trái phiếu chính phủ.

Để đạt mục tiêu này, Mỹ và Trung Quốc nên từng bước điều chỉnh các mất cân đối nội địa một cách có trách nhiệm. Tuy nhiên, các cường quốc khác và định chế tài chính quốc tế cũng phải vào cuộc.

IMF, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và Ủy ban Ổn định Tài chính (FSB) cần tăng cường giám sát dòng vốn xuyên biên giới, lệch pha thanh khoản và đòn bẩy, đồng thời nâng cao phối hợp chính sách thận trọng vĩ mô, kiểm tra sức chịu đựng và cơ chế phòng ngừa khủng hoảng.

Mặc dù các thỏa thuận vĩ mô như Hiệp ước Plaza thập niên 1980 là phi thực tế trong bối cảnh địa chính trị phân mảnh, G7 và G20 vẫn có thể tạo khác biệt bằng cách thúc đẩy minh bạch, đối thoại và phối hợp.

“Dù mất cân đối ngày nay có liên quan đến thương mại, cốt lõi vẫn xuất phát từ động lực tiết kiệm - đầu tư nội địa và mối quan hệ giữa đối đầu địa chính trị, cạnh tranh công nghệ cùng dòng vốn toàn cầu. Chỉ khi nhận thức rõ điều này và phối hợp quản trị các rủi ro liên quan, thế giới mới có thể ngăn chặn căng thẳng hiện nay bùng phát thành cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu mới”, giáo sư Lee kết luận.