Dị thường Khí hậu Trung đại diễn ra không đồng nhất, chịu ảnh hưởng bởi những khác biệt theo khu vực cũng như theo chu kỳ. Những bất thường và những sự kiện xảy ra đơn lẻ cũng gây ra sự gián đoạn.

Rõ ràng nhất là các sự kiện hoạt động của núi lửa quan trọng - chẳng hạn như vụ phun trào “Thiên niên kỷ” bùng nổ mạnh xảy ra ở Trường Bạch Sơn, dãy núi nằm ở khu vực ngày nay là biên giới giữa Trung Quốc và Triều Tiên, diễn ra vào khoảng thời gian 940-950.

Một sự kiện khác là vụ phun trào nhiệt đới được xác định trong những năm gần đây nhưng chưa được biết đến trước đó, có thể là một phần của “cụm núi lửa bị lãng quên” hoạt động vào đầu thế kỷ 12, có liên quan đến tình trạng mất mùa và thời tiết xấu trên khắp châu Âu.

Theo một biên niên sử thì, nó đã che khuất Mặt trăng, làm cho ánh sáng yếu đi đến mức khi màn đêm buông xuống “nó hoàn toàn biến mất, chẳng có ánh sáng, chẳng có tinh tú cũng chẳng có thứ gì có thể trông thấy được” - chỉ tấm màn tro bụi do các vật chất bị bắn ra ngoài tạo nên.

Thiên tai gây nên những thảm hoạ tang thương. Ảnh: Hakai Magazine.

Sau đó là những thảm hoạ thiên nhiên khủng khiếp về quy mô lẫn hậu quả. Vào ngày 19 tháng 7 năm 1048, Hoàng Hà tràn bờ phía Bắc, gây ra một trận lũ lớn và tạo ra một con kênh mới dài 700 kilomet dẫn tới Vịnh Bột Hải. Vô số người chết đuối, “biến thành thức ăn cho rùa và cá”, theo lời kể lại của những người đương thời.

Nạn đói theo sau đó nặng nề đến mức “cha con ăn thịt lẫn nhau”. Ít nhất một triệu người đã phải tha hương, gây ra những cú sốc về xã hội, kinh tế, chính trị, môi trường và nhân văn mà một số học giả cho rằng phải mất tới tám mươi năm để giải quyết.

Thảm hoạ năm 1048 minh chứng cho tầm quan trọng của sự ổn định khí hậu đối với các kỹ thuật canh tác mới và tăng trưởng dân số cũng như với những thay đổi xã hội sau đó. Ví dụ, lượng mưa cao hơn đáng kể so với trước đây giúp lý giải những biến đổi trong nền văn hoá Pueblo Sơ khởi ở vùng Bốn Góc phía Tây Nam nước Mỹ.

Lan rộng khu vực mà ngày nay là giao điểm của các bang Utah, Colorado, Arizona và New Mexico, nền nông nghiệp dựa vào mưa để hỗ trợ cho việc trồng ngô đã nảy sinh vào khoảng một nghìn năm trước; điều này rất quan trọng vì ngô là nguồn thực phẩm chiếm tới 60% thành phần bữa ăn của cư dân Pueblo, nếu không muốn nói là nhiều hơn.

Năng lực sản xuất lương thực lớn hơn tất nhiên là một điều tốt. Nhưng quan trọng hơn cả là mức độ sẵn có của lương thực khi đó sẽ liên quan tới cách thức kiểm soát tài nguyên và nghi lễ của giới tinh hoa, việc kiến tạo và mở rộng mạng lưới thương mại khu vực và tập trung hoá chính trị, xã hội và kinh tế - cũng như sự gia tăng dân số.

Ví dụ tiêu biểu là sự xuất hiện của hệ thống Nhà Lớn ở Hẻm vực Chaco trong Bồn địa San Juan phía Tây Bắc New Mexico, nơi những công trình kiến trúc này đóng vai trò như nơi ở của những người có quyền lực, là trung tâm hành chính, là nơi phục vụ mục đích thực hành lễ nghi - hoặc cả ba.

Tính chất phức tạp ngày càng tăng của các cộng đồng này đã giúp thúc đẩy việc mở rộng mạng lưới thu mua hàng hoá từ Hẻm vực Chaco vào khoảng năm 900, trong đó vỏ sò biển nhập từ Vịnh California, quặng đồng từ phía Tây Mexico và cacao từ Trung phần châu Mỹ được tìm thấy với số lượng lớn, khi mà hiểu biết và nhu cầu tiêu dùng của giới thượng lưu càng mở rộng.

Vẹt đỏ đuôi dài và vẹt lính đuôi dài với bộ lông vũ dài và sặc sỡ vốn được đặc biệt coi trọng như những dấu hiệu tượng trưng cho uy tín, giàu có và địa vị trong đời sống tinh thần, cũng bắt đầu được nhập khẩu với số lượng lớn từ Trung Mỹ.

Trong cộng đồng Pueblo Sơ khởi cũng vậy, chúng đóng vai trò trọng đại trong các nghi lễ lặp đi lặp lại giúp tạo nên tính gắn bó và đoàn kết trong cộng đồng, đồng thời nhấn mạnh hệ thống tôn ti nhằm củng cố và tăng cường quyền lực cũng như địa vị của những người thuộc nhóm xã hội cao nhất.