Theo Maria Montessori, dùng đòn roi làm hình phạt với trẻ nhỏ. Ảnh minh họa: Một cảnh trong phim Maria Montessori.

Cô giáo hay đúng hơn là cô gái được giao nhiệm vụ trông lớp, vì cô không phải là giáo viên đã qua đào tạo, nghĩ ra một hệ thống thưởng và phạt cho bọn trẻ. Một ngày nọ, bà Montessori bước vào phòng và thấy một đứa trẻ đang ngồi trên ghế bành nhỏ, trên ngực đeo một “huy chương trang trọng” mà cô giáo đã làm ra để thưởng cho hành vi tốt.

Nhưng hóa ra đứa trẻ ấy thực chất đang bị phạt. Chuyện xảy ra là một cậu bé vừa được thưởng vì hành vi tốt đã tháo huy chương của mình ra và gắn lên ngực của “kẻ phạm lỗi”. Có vẻ cậu bé kia coi huy chương chẳng mấy giá trị, thậm chí còn vướng víu khi làm việc. Trong khi đó, “kẻ có tội” lại nhìn quanh đầy tự mãn, chẳng có vẻ gì là xấu hổ vì bị phạt.

Điều này khiến bà Montessori nhận ra một điều bất thường. Sau nhiều thử nghiệm, cô giáo cuối cùng hiểu rằng bọn trẻ không hề coi trọng phần thưởng hay hình phạt, do đó cô không áp dụng chúng nữa. Khi phương pháp Montessori phát triển và nhiều trường Montessori ra đời, kinh nghiệm tương tự cũng lặp lại nhiều lần.

Trẻ em trở nên ngoan ngoãn và có trật tự ngay khi chúng học được cách làm việc. Ngược lại, người ta nhận thấy sự nghịch ngợm của những đứa trẻ khác hầu như luôn là kết quả của những “lệch lạc”, tức là biểu hiện của những nhân cách bị rối loạn, do năng lượng kiến tạo của trẻ bị lệch khỏi con đường đúng đắn.

Hơn nữa, người ta phát hiện rằng hình phạt không thể khắc phục vấn đề này, bất kể liều lượng trừng phạt ra sao; giải pháp duy nhất là loại bỏ những “lệch lạc” bằng cách tái định hướng các yếu tố của nhân cách thông qua công việc mà trẻ chọn lựa tự phát.

Nhiều năm sau đó, tác giả cuốn sách này từng dành một buổi sáng tại một trường Montessori lớn ở khu Acton (London). Có hơn ba trăm đứa trẻ trong ngôi trường ấy, vậy mà cái tên duy nhất xuất hiện trong sổ phạt chính thức lại là tên của một thanh tra giáo dục, người có nhiệm vụ kiểm tra và ký tên vào đó. Người ta có thể nghĩ đây là một trường hợp đặc biệt; nhưng thực ra không phải vậy.

Tôi từng gửi một bảng câu hỏi đến một số trường Montessori đã hoạt động lâu năm, và một trong các câu hỏi là: Quý vị sử dụng hình phạt như thế nào? Một cô giáo viết: “Làm việc chính là phần thưởng. Hình phạt rất hiếm; một đứa trẻ gây rối có thể bị tách khỏi bạn bè cho đến khi sẵn sàng cư xử đúng mực”.

Một người khác nói: “Với trẻ nhỏ, phần thưởng lớn nhất là được chuyển sang giai đoạn mới trong từng môn học; còn hình phạt là không được phép sử dụng dụng cụ học mà phải ngồi yên và không làm gì cả.” Một giáo viên khác (có hai mươi năm kinh nghiệm với phương pháp Montessori) nói: “Nếu nhắc nhở chưa đủ hiệu quả, trẻ sẽ bị tách khỏi các bạn và ngồi cạnh giáo viên.

Những bài học mà cô giáo dạy cho các trẻ khác thường sẽ khơi gợi hứng thú, và khiến đứa trẻ kia tập trung vào công việc. Nếu không, khi nào trẻ tự thấy chán thì sẽ xin được quay lại chỗ. ‘Hình phạt’ như vậy là hoàn toàn hiệu quả.”