Điện ảnh Việt chưa phải điểm kết

Năm 2015, bộ phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh lập kỷ lục phòng vé, doanh thu 78 tỷ đồng, khiến lượng khách du lịch đến Phú Yên (địa điểm quay phim) tăng đột biến hơn 30%.

Tương tự, Mắt Biếc cũng đạt thành công lớn khi doanh thu 180 tỷ đồng, làng Hà Cảng (Huế) bỗng nhiên trở nên nổi tiếng với lượng du khách lớn đổ về ghé thăm “cây cô đơn” xuất hiện trong phim.

Với cả 2 IP (tài sản trí tuệ) trên, các hoạt động du lịch, thương mại phái sinh sau tác phẩm điện ảnh đều chủ yếu là hoạt động tự phát, chưa đủ liên kết với tác phẩm gốc, chưa hứng được “điểm rơi” của sự quan tâm từ cộng đồng. Giá trị thương mại hay du lịch sau đó cũng hiếm khi quay trở lại với nhà sản xuất phim hay tác giả sách.

Hình ảnh trong phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh.

Việt Nam đã có những “vũ trụ điện ảnh - tiểu thuyết” nào?

Trước đó, phim Cánh đồng bất tận chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của Nguyễn Ngọc Tư cũng đạt thu về gần 10 tỷ VNĐ phòng vé và giúp tác phẩm văn học của Nguyễn Ngọc Tư đạt mốc phát hành 108.000 bản khi đó. Tuy nhiên, khai thác thương mại của IP ngưng lại ngay sau đợt phim chiếu rạp.

Gần đây hơn, phim Tro tàn rực rỡ giành giải thưởng lớn tại LHP Quốc tế 3 châu lục, Giải Bông sen vàng và Cánh diều vàng, nhận được sự chú ý lớn từ cả giới chuyên môn lẫn công chúng; dù vậy, tác phẩm không có khai thác thương mại phái sinh sau khi kết thúc đợt chiếu phim điện ảnh.

Một cảnh trong phim Cánh đồng bất tận.

Nhìn lại khoảng 30 năm gần đây, Việt Nam đã mang nhiều tiểu thuyết lên màn ảnh Việt, bao gồm cả điện ảnh lẫn truyền hình. Giai đoạn thập niên 1990, dường như có một trào lưu làm phim chuyển thể các tác phẩm văn học, có thể kể đến phim Bến không chồng chuyển thể từ tiểu thuyết của Dương Hướng, phim Những người thợ xẻ, phim Thương nhớ đồng quê chuyển thể từ 2 tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, phim Làng Vũ Đại ngày ấy chuyển thể từ 3 tác phẩm của Nam Cao,…

Không thể không kể tới hai phiên bản truyền hình nổi tiếng của bộ Kính Vạn Hoa, chuyển thể từ tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh và series phim Đất rừng phương Nam chuyển thể từ tác phẩm gốc của Đoàn Giỏi.

Phim Tro tàn rực rỡ thắng nhiều giải thưởng quốc tế.

Khoảng chục năm gần đây có xu hướng chuyển thể nhiều tác phẩm có tính thương mại hơn với chủ đề về tình yêu tuổi trẻ, trinh thám, kinh dị dân gian. Nổi bật trong đó là các phim chuyển thể từ tác phẩm Nguyễn Nhật Ánh, Người vợ cuối cùng, Tết ở làng địa ngục, Hoàng tử quỷ,… Gần đây, cũng có một phim hoạt hình ra rạp lấy cảm hứng từ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, dù không lấy chính xác câu chuyện gốc.

Văn học Việt có vô số vũ trụ nội dung, gần đây nhất có thể kể đến 3 trường hợp nổi bật, được khai thác hiệu quả thành chuỗi giá trị dài hơn, rộng hơn, nhiều nền tảng hơn.

Thứ nhất, “vũ trụ” Nguyễn Nhật Ánh. Với số lượng tác phẩm gốc đồ sộ, tác phẩm điện ảnh đạt doanh thu cao, tác phẩm truyền hình Kính Vạn Hoa đã trở thành tuổi thơ của hàng triệu người Việt, giá trị di sản và giá trị kinh tế của “hệ sinh thái Nguyễn Nhật Ánh” vẫn chưa hoàn toàn được tận dụng hết.

Thứ hai, “vũ trụ” Nguyễn Ngọc Tư. Cũng tương tự Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư có số lượng tác phẩm gốc lớn, tác phẩm điện ảnh chuyển thể đạt hiệu ứng tốt và cả hai hình thức tác phẩm nghệ thuật đều có nhiều danh hiệu lẫn tầm ảnh hưởng quốc tế.

Thứ ba, “vũ trụ” của Tô Hoài với Dế Mèn. Ngoài tác phẩm điện ảnh mới đây, nhiều năm qua, nhà xuất bản Kim Đồng cũng phối hợp tổ chức nhiều triển lãm, ấn bản đặc biệt,… nhằm khai thác giá trị thương mại từ IP gốc. Tuy nhiên, di sản tác phẩm của Tô Hoài, những chuyến phiêu lưu và ghi chép về thế giới đầy thú vị của ông còn lớn hơn Dế Mèn phiêu lưu ký gấp nhiều lần và vẫn chưa được khai thác hết với công chúng.

Phim Kính vạn hoa phiên bản phim điện ảnh chuyển thể, với sự góp mặt khách mời của 3 diễn viên từ bản truyền hình nổi tiếng.

IP văn học - điện ảnh tại Việt Nam có "tuổi thọ" ngắn

Điện ảnh là “đòn bẩy” cho các tác phẩm văn học trở thành một hiện tượng, tạo nên sự bùng nổ về mức độ chú ý. Tuy nhiên, nguồn chú ý đó sẽ sớm phân tán nếu không được chuyển hóa sang hoạt động tiêu dùng. Vòng đời sáng tạo của tài sản trí tuệ Việt còn khá ngắn, chưa có cách kéo dài chuỗi giá trị, hay tái sinh vòng đời mới cho IP.

Nhìn ra thế giới, các IP thành công đều không chỉ dừng lại ở khai thác bản điện ảnh chuyển thể. Nếu nhìn tác phẩm văn học gốc là hạt nhân của một vòng tròn, các tác phẩm phái sinh lan tỏa theo các vòng tròn đồng tâm; thì tác phẩm điện ảnh mới là vòng tròn đầu tiên.

Các vòng tròn tiếp theo gồm game, merchandise (vật phẩm thương hiệu), du lịch phim trường/du lịch trải nghiệm, album âm nhạc, concert biểu diễn, sân khấu, khu vui chơi, bảo tàng, triển lãm,… Các dự án của Việt Nam hầu hết chưa khai thác được nhiều tầng giá trị của nội dung theo cách dài hạn.

Dế Mèn phiêu lưu ký có nhiều tiềm năng khai thác chuỗi giá trị thương mại dài hơn, hơn là chỉ ở lĩnh vực xuất bản và phim điện ảnh.

Việc đứt gãy chuỗi giá trị này khiến tiềm năng của IP không được khai thác hết, chủ sở hữu IP không nhận được doanh thu từ hợp đồng bản quyền; đồng thời cũng không duy trì được sự quan tâm liên tục của công chúng, khiến mỗi lần IP có sản phẩm phái sinh lại phải truyền thông mới.

Nguyên nhân của sự đứt gãy nằm rải rác ở nhiều điểm. Một là chủ sở hữu IP chưa đủ khả năng “đóng gói” IP để chủ động chào bán với các nhà sản xuất ở lĩnh vực khác; hai là, thị trường gần như bỏ trống các nhánh khai thác được ngắn hạn, có biên lợi nhuận cao như đồ chơi/mô hình nhân vật, boardgame, artbook,...; ba là, thị trường cũng bỏ trống luôn các nhánh khai thác được dài hạn như bảo tàng, công viên giải trí, du lịch phim trường...

Do thiếu đa dạng nhánh sản phẩm, IP văn học - điện ảnh tại Việt Nam chỉ có tuổi thọ ngắn, chỉ khoảng 2 tháng trong thời gian phim công chiếu. Sau khi phim rời rạp, khai thác thương mại gần như trở về mức 0, không có nguồn doanh thu thụ động mới.

Để giải bài toán này, cần sự phối hợp liên ngành, để mỗi khi IP có sản phẩm mới, một chuỗi khai thác giá trị IP được thiết kế, tính toán và ra mắt đồng thời, nhằm tạo ra nhiều điểm chạm với độc giả, tối ưu hóa trải nghiệm của công chúng, tăng doanh thu, duy trì sức nóng của IP nhằm tạo đà cho các sản phẩm kế tiếp.