Thấy gì từ cách 'bán IP' của các nền xuất bản thế giới?

Sách là một “đòn bẩy” không thể thiếu trong ngành công nghiệp văn hóa. Tùy tính chất từng thị trường, sách có thể đóng vai trò là “nội dung thử nghiệm” chi phí thấp; cũng có thể đóng vai trò là hạt nhân trung tâm trong hệ sinh thái IP.

Sách là “bảo chứng thành công” cho ngành giải trí Anh - Mỹ

Thị trường Anh - Mỹ vốn đã có nền xuất bản lâu đời, tệp độc giả lớn, trung thành, có thói quen đọc ổn định. Sách bán chạy tại Anh - Mỹ nghĩa là vừa đạt chất lượng về nghệ thuật kể chuyện; vừa có sức hấp dẫn với đại chúng.

Trong khi đó, ngành giải trí Mỹ là ngành tạo ra doanh thu khổng lồ toàn cầu, là “con gà đẻ trứng vàng”. Ngành giải trí Mỹ không chỉ gồm điện ảnh, âm nhạc, mà còn có sản phẩm thương mại (merchandise), du lịch phim trường, công viên giải trí, các nền tảng streaming tại nhà, trò chơi điện tử, sân khấu,…

Xét riêng về điện ảnh, sách đóng vai trò là “người gác cổng” về kịch bản. Một cuốn sách bán chạy nghĩa là đã tạo dựng được tệp độc giả, bản điện ảnh có nhiều tiềm năng được thị trường tiếp tục đón nhận. Các số liệu đều khẳng định sách đóng vai trò là tác phẩm gốc của nhiều sản phẩm giải trí tại Anh - Mỹ nói riêng và các nước nói tiếng Anh nói chung.

Theo Báo cáo của Frontier Economics, tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ sách có doanh thu cao hơn 44%-53% so với tác phẩm phim dựa trên kịch bản gốc; có lượng người xem trên các nền tảng streaming cao hơn 58%, doanh số bán vé ở các sân khấu kịch cao hơn gấp 3 lần.

Theo số liệu từ TitleMax, doanh thu bán sách tại thị trường Anh - Mỹ chỉ chiếm khoảng 23% tổng doanh thu của cả hệ sinh thái IP xoay quanh sách. Tỷ trọng còn lại thuộc về doanh thu phòng vé (khoảng 27%), sản phẩm thương mại (khoảng 20%), trò chơi điện tử (10%), sân khấu (7%),…

Phân tích doanh thu từ Harry Potter cho thấy, dù thuộc nhóm sách bán chạy “hiếm thấy”, doanh thu từ sách chỉ chiếm khoảng 1/4 tổng doanh thu chuỗi giá trị IP, trong đó, doanh thu điện ảnh, công viên giải trí, đồ chơi, game chiếm 3/4 còn lại.

Harry Potter phiên bản phim truyền hình dự kiến ra mắt dịp Giáng sinh năm nay. Ảnh: Wizarding World.

Manga và Anime có quan hệ chặt chẽ về độ lan tỏa tại Nhật Bản

Tương tự, tại Nhật Bản, manga và anime liên quan chặt chẽ về mức độ thành công. Một số tác phẩm truyện tranh chỉ khi ra mắt anime mới thật sự tạo ra sự bùng nổ về tổng doanh thu.

Nhưng không như Hollywood, nơi đạo diễn có thể chủ động chọn lựa kịch bản từ sách rồi đặt cọc NXB, nhiều studio phim của Nhật đã được NXB chủ động đặt hàng làm anime. Thậm chí, một số NXB, studio, đài truyền hình, công ty game, nhà sản xuất đồ chơi còn chủ động thiết lập liên minh sản xuất.

Trong mô hình liên minh này, rủi ro đầu tư được chia đều cho các bên góp vốn. Trong đó, NXB cấp phép bản quyền tác phẩm gốc cho Liên minh và nhận lại lợi ích kép: vừa thu tiền bản quyền chuyển thể, vừa thúc đẩy doanh thu bán manga gốc nhờ hiệu ứng lan tỏa từ truyền thông.

Văn hóa fandom tại Nhật Bản góp phần thúc đẩy cho sự phát triển của hệ sinh thái nội dung này. Chu trình tiêu dùng thường thấy là từ một người nghiện đọc manga, độc giả tiếp tục xem anime chuyển thể, chơi game, mua mô hình (figure) và sản phẩm đồ chơi khác.

Ví dụ điển hình cho chuỗi giá trị này là thành công của Thanh gươm diệt quỷ. Bộ truyện tranh đóng vai trò là điểm khởi đầu, châm ngòi cho sự bùng nổ của toàn bộ các nội dung phái sinh.

Thanh gươm diệt quỷ là hiện tượng manga và anime thành công nhất của Nhật Bản những năm gần đây. Ảnh: CBR.

Sách là “bản thử nghiệm” trước khi tất tay đầu tư tại Hàn Quốc, Trung Quốc

Hàn Quốc và Trung Quốc có điểm chung là người dân đọc truyện, xem phim, giải trí trên di động với tần suất cao. Đồng thời, các công ty công nghệ tại hai quốc gia đều phát triển, dẫn tới xuất bản phẩm điện tử đóng vai trò là “bản test” chi phí thấp, trước khi các nhà đầu tư quyết định chuyển thể cho các sản phẩm khác. Như vậy, các công ty công nghệ phát triển nội dung số vừa là “nhân vật chính” của chuỗi giá trị, vừa là “vườn ươm ý tưởng”.

Kim Se-jeong và Ahn Hyo-seop trong A Business Proposal. Ảnh: Naver.

Trên các nền tảng như Naver, Kakao (Hàn Quốc), QQ Reading, Qidian của Tencent (Trung Quốc), tác giả phát hành web novel/webtoon. Thuật toán có thể theo dõi thời gian đọc, mức độ phổ biến, tỷ lệ giữ chân độc giả, lượt bình luận, mức độ sẵn sàng trả phí. Dựa vào các chỉ số này, các nhà sản xuất phim tiến hành mua bản quyền các tác phẩm có tiềm năng nhất.

Các phim Hàn gây tiếng vang như A Business Proposal, Sweet Home, Reborn Rich đều thành công theo mô hình này. Còn tại Trung Quốc, các phim Khánh Dư Niên, Trần Tình Lệnh cũng có khởi điểm là tác phẩm truyện tranh ăn khách trên các nền tảng điện tử.

Sách tìm "thị trường ngách" tại Đông Nam Á

Tại thị trường Đông Nam Á, ví dụ Thái Lan, Malaysia, Việt Nam, thị trường không lớn như các quốc gia kể trên và công nghiệp văn hóa đang trên đà phát triển. Thị trường nội dung nội địa còn phải cạnh tranh với độ phổ biến của sách, phim, game từ Anh - Mỹ, Nhật, Hàn, Trung Quốc.

Tại các thị trường này, chuỗi IP từ sách thường phải đánh vào nội dung ngách, ví dụ các nội dung về văn hóa, lịch sử, có tính bản địa cao mà các sản phẩm quốc tế chưa thể khai thác.

Sách đóng vai trò là nội dung gốc, phim chuyển thể đóng vai trò tạo hiệu ứng truyền thông. Dòng tiền chính trong chuỗi giá trị nội dung tới từ các buổi fan meeting, concert, hợp đồng đại sứ thương hiệu, sản phẩm lưu niệm,…

Những năm gần đây, chuỗi bán IP tại Việt Nam đang có xu hướng phát triển theo lối đi này. Theo đó, điện ảnh Việt Nam đã xuất hiện một số tác phẩm chuyển thể từ các bộ truyện ăn khách, khai thác các chủ đề như văn hóa dân gian kết hợp yếu tố kinh dị. Đây đều là những chủ đề có kinh phí sản xuất vừa phải lại tạo được sự tò mò với đại đa số khán giả.

Học hỏi từ cách bán IP của các nền xuất bản thế giới, có thể thấy trong tương lai gần, liên minh giữa xuất bản và điện ảnh Việt Nam sẽ phát triển mạnh mẽ hơn, tạo ra nhiều tác phẩm chuyển thể, tạo nên "doanh thu kép" cho cả hai lĩnh vực.