Đối với các cộng đồng chăn thả quanh hồ Turkana, họ phải xây dựng vốn hiểu biết này trong bối cảnh khí hậu vẫn đang thay đổi dữ dội. Nơi từng là đồng cỏ lý tưởng hoàn toàn có thể nhanh chóng biến thành vùng đất khô cằn, bạc màu, không còn thích hợp cho gia súc.

Quá trình liên tục học hỏi và làm mới hiểu biết về chu kỳ tự nhiên quanh hồ buộc con người phải hướng đến sự an toàn - tìm kiếm điểm tựa ổn định giữa một thế giới luôn biến động. Và chính cùng với sự xuất hiện của nghề chăn thả, hồ Turkana đã chứng kiến một sự thay đổi thú vị khác: sự ra đời của những công trình tưởng niệm.

Ngày nay nhắc đến những cộng đồng du mục cổ xưa chỉ tồn tại trong tưởng tượng. Ảnh: The Times of India.

Vào một thời điểm đã vĩnh viễn mất dấu trong dòng lịch sử, một nhóm người du mục chăn thả vô danh đã dừng chân bên bờ tây hồ Turkana và đưa ra một quyết định sẽ ảnh hưởng đến hậu duệ của họ suốt 700 năm sau đó. Trước hết, họ chọn vị trí, dọn sạch lớp cát trên bờ mặt. Trên khu vực rộng gần 120m2, họ đào sâu vài mét cho đến khi chạm tới lớp sa thạch cứng bên dưới.

Tiếp đó, họ cắt thêm những tấm sa thạch khác và dùng chúng để gia cố thành hố. Khi công trình không còn lo sập lở, họ tiếp tục đào những hố nhỏ, sâu hơn xuống nền sa thạch. Đó chính là những huyệt mộ. Khu Lothagam North, được đặt theo tên địa chất bản địa nơi nó toạ lạc, vẫn sừng sững như một đài tưởng niệm đầy xúc động của một xã hội vô danh.

Suốt hàng trăm năm, những người đàn ông, phụ nữ và trẻ em nơi đây đã chôn cất người thân, gửi gắm vào đó tình yêu thương cho người đã khuất như thế vốn từng bước được xem là đặc quyền của các xã hội định cư, đô thị hoá, những nền văn hoá tích luỹ được cả của cải dư thừa lẫn thời gian, hai yếu tố vốn ít khi gắn liền với đời sống du mục chăn thả.

Đây không phải là nơi chôn cất “ngẫu hứng”. Mọi thứ đều được quy hoạch và thiết kế cẩn thận. Khu vực xung quanh được lát thêm đá sa thạch, rồi bao bọc bằng những khối đá lớn. Theo thời gian, khu mộ gốc được mở rộng về phía đông, xây thêm chín vòng tròn đá và sáu ụ mộ nổi. Khi bị bỏ hoang, toàn bộ khu vực này đã trở thành một vùng đất thiêng rộng lớn: Nền mộ ban đầu chiếm 700m2, còn các vòng tròn và ụ đá bổ sung thêm 700m2 nữa.

Những dấu vết của sự tính toán kỹ lưỡng hiện rõ ở từng chi tiết. Nền mộ được dọn sạch và định hình ngay từ đầu, nó không hề được mở rộng dần theo thời gian khi có thêm người được chôn cất. Đáng chú ý hơn, khi phần mộ được lấp và hoàn thiện lần cuối, vẫn còn nhiều khoảng trống đủ cho những lần chôn cất tiếp theo nếu cần. Địa điểm này còn được đánh dấu bằng các cột bazan cao không quá 1,5 mét, mang về từ nơi cách đó khoảng 1km.

Nếu cân nhắc đến thời điểm lịch sử, nguồn lực sẵn có, số giờ lao động, đặc biệt là ở giai đoạn đào ban đầu và lấp mộ lần cuối, cùng quãng đường vận chuyển để có được vật liệu họ cho là quan trọng nhất, ta mới thấy đây là một công trình kỳ vĩ đối với những cộng đồng chăn thả.